Бала би шешендік өнер сайысының сценарийі, 10 сынып

Жамбыл аудандық білім бөлімі

Аудандық «БАЛА БИ» шешендік өнер сайысы

«Жас Ұлан» Оқушылар үйі,А.Қарсақбаев ОМ

2018-2019 оқу жылы

«БАЛА БИ» шешендік өнер сайысының

жүргізілу реті

Өткізілетін уақыты: 17 қаңтар 2019 жыл, сағат: 10.00 де

Өткізілетін орыны: «Жас Ұлан» Оқушылар үйі

Мақсаты: Мақсаты:

Халықтың ауызекі мұрасын таныпбілуге, шешен сөйлеу шеберлігін меңгеруге ықпал ету.

Міндеттері:

Қазақ шешендік өнері тарихын зерттепзерделеу;

Шешендік өнердің қолданылу аясы мен түрлерін таныпбілу;

Шешен сөйлеу дағдыларын игеру ізденістеріне бағдар беру.

Жүргізуші: Құрметті ұстаздар, оқушылар, аудандық «БАЛА БИ» шешендік өнер сайысына қош келдіңіздер. Бүгінгі сайысқа әр аймақтан 8 команда қатысып отыр.

Жүргізуші: Шешендік сөз немесе шешендік өнер-ежелгі Грекия мен Рим заманынан бермен қарай көптеген халықтардың мәдени, рухани, өмір тіршілігіндегі өнердің бір түрі. Грек шешендiк өнерiнiң игi әсерi арқасында көне Римде де бұл өнер дами бастады.

Жүргізуші: Шешендік сөз мынадай талаптарға жауап беруі керек.

Белгілі бір әлеуметтік мәні бар тақырыпты қозғайтын және шаршы топ алдында ауызша айтылған сөз болу. Әңгіме өзегінің дәлелі (аргумент) болуға тиіс, соның арқасында тыңдаушыларға бір нәрсені әуелі түсіндіріп, содан соң ойлантып, ақырында белгілі бір харекетке ұмтылдыруды көздеуі қажет.

Бүгін біздің ортамызға осындай жезтаңдай, ділмар, орақ ауыз, сөзуар, тапқыр - тілге жүйрік,сөз қисынын тауып айтатын өткір тілді жастарымыз келіп отыр деген сенімдеміз, себебі күз айында аймақтық байқаулар өтіп, іріктелді. Ендеше бастайық, Қойылатын талаптарға тоқталсақ:

1.Топтың атауы, топ құрамы – 6 адам, ондағы адамдар рөлі (мәселен, қазақы ұғымдарды қолдана отырып, топ құрамын рөлдерге сай таныстыру: дана би, дара би, бала би, ақылман, кеңесші, ділмар және басқа өздері қосқан атаулар.)

2.ұлттық киім, қосымша атрибуттар (қоржын, қамшы, тұмар, ту, таңба т.т.) таңдау ерекшелігі

Өту барысы:

І Қоржын. Тұрақты сөз тіркестерінің мағыналарын түсіндіру (түрлі тақырыпта ) 3 минут

ІІ Ұлылар сөзі Шешендік сөздерді жатқа оқу (айту мәнері, мәнерлі жатқа айту шеберлігі т.т.) 5 минут

ІІІ Сөз тапқанға қолқа жоқ. Берілген жағдаяттық тапсырма, суретке қарап шешендік сөз үлгісін құру7 минут

ІY Тапқырлық. Берілген тақырыпқа айтылған шешендер сөзін еске түсіру. 3 минут

Y Ой қорыту.Үй тапсырмасы: «Шешендік сөздің ерекшелігі неде?» тақырыбында тұжырымсөз (Сызба арқылы түсіндіру) 3 минут

Жүргізуші: Құрметті Қонақтар, сайысқа қатысушылар сайысымызға төрелік ететін қазылар алқасымен таныс болыңыздар.

Жүргізуші: Нағыз шешен үшін сөзге шебер болу жеткіліксіз. Табанда тауып сөйлейтін тапқыр, топ алдында тайсалмай, мүдірмей сөз бастайтын батыл, сөз сайысында саспайтын сабырлы болуы қажет.Сонымен бірінші тапсырма Қоржын. Тұрақты сөз тіркестерінің мағыналарын түсіндіру (түрлі тақырыпта ) 3 минут

1.Ұзынағаш аймағы ________________________________

2.Қарғалы аймағы __________________________________

3.Мыңбаев аймағы _________________________________

4.Аксенгір аймағы _________________________________

5.Беріткас аймағы__________________________________

6.Сүйінбай аймағы_________________________________

7.Жамбыл аймағы__________________________________

8.Үнгіртас аймағы_________________________________

Жүргізуші:Қазақ ауыз әдебиетінің ерекше бір жанры – шешендік өнер. Халқымыздың даналығының үлгісі шешендік сөздер – ғасырлар бойы халық сынынан ерекшеленіп өткен құнды мұра, асыл қазына.

Жүргізуші: Қазақтың шешендік сөз тарихы Майқы би мен Аяз билерден басталып (XII-XIII ғғ.), Жиренше шешен, Асан қайғы (XIV-XV ғғ.) есімдерімен қатысты калыптасып, өркендей түсті. Шалгез, Бұхар (XV-XVIII ғғ.), Шортанбай, Дулат, Мұрат, Төле, Қаз дауысты Қазыбек, Әйтекелерге жалғасты. Шешендік өнерінің кеңінен дамып биіктеген кезеңі – XV-XVIII ғғ. Бұл кез қазақ халқының жоңғар, қалмақ, қытай басқыншыларына қарсы тұрып, өз тәуелсіздігін қорғау жолындағы күрес жылдары еді.

Жүргізуші: ІІ Ұлылар сөзі Шешендік сөздерді жатқа оқу (айту мәнері, мәнерлі жатқа айту шеберлігі т.т.) 5 минут.

1.Ұзынағаш аймағы ________________________________

2.Қарғалы аймағы __________________________________

3.Мыңбаев аймағы _________________________________

4.Аксенгір аймағы _________________________________

5.Беріткас аймағы__________________________________

6.Сүйінбай аймағы_________________________________

7.Жамбыл аймағы__________________________________

8.Үнгіртас аймағы_________________________________

Жүргізуші: ІІІ Сөз тапқанға қолқа жоқ. Берілген жағдаяттық тапсырма, суретке қарап шешендік сөз үлгісін құру, 7 минут.

1.Ұзынағаш аймағы ________________________________

2.Қарғалы аймағы __________________________________

3.Мыңбаев аймағы _________________________________

4.Аксенгір аймағы _________________________________

5.Беріткас аймағы__________________________________

6.Сүйінбай аймағы_________________________________

7.Жамбыл аймағы__________________________________

8.Үнгіртас аймағы_________________________________

Жүргізуші: Шешендік сөз терең ойға, ұтқыр шешімге, тапқыр логикаға құрылады.Халық мақалдарында: "Таяқ еттен өтеді, сөз сүйектен өтеді", "Бас кеспек болса да, тіл кеспек жоқ", "Қылыш жарасы бітеді, тіл жарасы бітпейді", "Аталы сөзге арсыз ғана тоқтамайды", – деп сөзді айтушыға да, оған құлақ қоюшыға да биік талап қойған. Демек, шешеннің ең негізгі құралы – сөз. Ол тындаушының жүрегіне жетіп, ерекше сезімге бөлеген.

Жүргізуші: ІY Тапқырлық. Берілген тақырыпқа айтылған шешендер сөзін еске түсіру. 3 минут.

1.Ұзынағаш аймағы ________________________________

2.Қарғалы аймағы __________________________________

3.Мыңбаев аймағы _________________________________

4.Аксенгір аймағы _________________________________

5.Беріткас аймағы__________________________________

6.Сүйінбай аймағы_________________________________

7.Жамбыл аймағы__________________________________

8.Үнгіртас аймағы_________________________________

Жүргізуші: Шешендік өнер — көрген-білгенді көкейге тоқып, көп үйреніп ізденудің арқасында талай айтыс-тартысқа түсіп, жалықпай жаттығу арқылы жетілетін өнер. Шешендік өнердің қиындығы туралы Бұқар жырау: ...Көш бастау қиын емес – Қонатын жерде су бар. Қол бастау қиын емес – Шабатын жерде жау бар. Шаршы топта сөз бастау қиын – Шешімін таппас дау бар, –деп дұрыс аңғартады.

Жүргізуші: Y Ой қорыту.Үй тапсырмасы: «Шешендік сөздің ерекшелігі неде?» тақырыбында тұжырымсөз (сызба арқылы түсіндіру) 3 минут.

1.Ұзынағаш аймағы ________________________________

2.Қарғалы аймағы __________________________________

3.Мыңбаев аймағы _________________________________

4.Аксенгір аймағы _________________________________

5.Беріткас аймағы__________________________________

6.Сүйінбай аймағы_________________________________

7.Жамбыл аймағы__________________________________

8.Үнгіртас аймағы_________________________________

Жүргізуші: Құрметті қонақтар әділқазылар бір шешімге келгенше қазіргі ақпараттық технология заманында - ғаламтордан кездестіруге болатын шешендік өнер туралы әңгіме құрсақ.

Жүргізуші: ендігі кезекті әділқазылар алқасында.

Қорытынды сөз, үздіктерді анықтау.

Жүргізуші: Құрметті ұстаздар, оқушылар, аудандық «БАЛА БИ» шешендік өнер сайысы өз мәресіне жетті. Жеңістеріңіз құтты болсын.

Бала би шешен

Бименбет Есенәліұлы, Бала би (шамамен 1817, Қызылорда облысы Шиелі ауданы — 1887) — би, шешен. Бала би әкесі Есенәліден он үш жасында жетім қалып, әкесінің інісі Арғынбайдың атын ерттеп, қасына ереді. Сөйтіп жүріп Арғынбай бидің тәлімін алады.

Жастайында әр қилы даудың шешімін айтып көзге түседі. Содан Бала би атанып кеткен екен.