Бала құқығын қорғау 4 сыныпқа арналған мақала

Бала құқығын қорғау – өз-өзіне қолжұмсау

Екі жастың бас қосып, отау тіккеннен кейін тілейтіні – бала-шағалы болу. Бала өмірдің жалғасы, отбасының жеміс берер гүлі, ерлі-зайыптылардың тіреу діңгегі. Егер жанған оты сөніп, артында түтінін түтететін тұяқ қалмаса кімге де болса үлкен қайғы қасірет. Сол себептен де атам қазақ «Артымда қарайып ұрпақ қалсын, шаңырағымда шырақ жансын» деп ұрпақ жалғастығына зор мән беріп, баланың ат жалын тартып мінер азамат болуы жолында күш-қайратын аямаған.

Елімізде балалар құқығын қорғау – ұлттық саясатымыздың негізгі бағыттарының бірі. Балалардың өмір сүруге, есімінің болуына, азаматтыққа ие болу құқықтарын, аман-сау отбасылық өмір құқығын, сәбидің жеке басының еркін дамуын қамтамасыз ететін құқықтарын, денсаулығын сақтау, нығайту құқығын, білім алу мен мәдени даму құқығын, төтенше жағдайларда сәбиді қорғау құқтарын қорғау мен қолдау біздің әрқайсысымыздың басты міндетіміз болып табылады.

Қазақстан Республикасының Президенті Н. Назарбаев: «Бірінші кезекте, қоғамдық бастамалар негізінде Балалар құқығы жөніндегі уәкілеттінің институтын құру мәселесін қарастыруды тапсырамын. Қамқоршысыз қалған жетім балалардың бірыңғай жалпыұлттық мәліметтер базасын қылыптастыру керек», - деді. Бүгінгі таңда жасөспірімдер арасындағы қылмыстың тыйылмай, кейде, тіпті, өршіп кететіні, өтпелі кезеңнің өткір сынағына шыдас бермей, өзіне өзі қол жұмсау, яғни, өз-өзіне қолжұмсау бой алдыру секілді қауіпті дерттің дені осы балалар құқығын қорғау мәселесімен тығыз байланысты екені ешқандай дау тудырмайды. Менің ойымша, өз-өзіне қолжұмсау алдын алудың ең маңызды да төте жолы балалар құқығын барынша күшейтуден басталса керек.

Жалпы алғанда, адам құқықтарының сақталуы қоғамның балаға деген көзқарасынан басталады. Бала құқықтары туралы БҰҰ Конвенциясы мен басқа да құқық қорғау құжаттарының анықтау бойынша, әр баланың өзіне тән ерекшеліктеріне, айырмашылықтарына қарамастан барлығына да тиесілі құқықтар мен еркіндіктердің берілуі.

Ал, бала құқы қалай қорғалады? Баланың құқығы заңмен бекітіледі. Құқық қорғауды ата-аналар, қамқорлыққа алу органдары, сот, прокурор жүзеге асырады. Заң баланы озбырлықтың түрлерінен, оның абройын төмендетуден, ата-ана тарапынан болатын қиянаттан қорғайды. Ата-ана өз баласын тәрбиелей отырып, оны қорғауға міндетті. Әлі жасы жетпегендіктен, қаблеті толық қалаптаспағандықтан балалар өз мүддесін өзі қорғай алмайды. Ал, олардың мүдделерінін қорғалуы өте маңызды. Бұл оның мүлкіне де жеке басына да қатысты. Екіншіден, балалардың мүддесін қорғауға заң жүзінде белгіленетін құқық, мысалы, баланың мұрагер болу құқығы да жатады. Құқықты қорғауға баланың құқығын бұзуға жол бермеу үшін күресу мәселесі де қосылады. Ата-ана өз баласының заңды өкілі болып табылады. Бүгінгі таңда мектеп жасындағы немесе орта арнаулы оқу орындарында оқушылар арасындағы түрлі келеңсіз жағдайлардың түгелге жуығы осы балалар құқығының қорғалмауы, қараусыз қалудың салдарынан туындап жататыны дәлелденген дүние. Біздің оқу орнының басшылығы мен ұжымы оқушыларға сапалы білім берумен, маман даярлаумен қатар тәрбие мәселесіне де ерекше көңіл бөліп, олардың бос уақытын болдырмау мақсатында салауатты өмір салтын жандандыруға д

Бала құқығын қорғаудың халықаралақ жүесін қоғамның тоқтаусыз даму көшіндегі лектен тысқары қалмай әрі қарай жалғастыру міндеті адамзаттың ұрпақ алдындағы парызы екендігі белгілі. 1960 жылдың 14 желтоқсанында ЮНЕСКО Білім саласындағы дискриминацияға қарсы күрес туралы Конвенцияны қабылдады. Онда мемлекеттердің білім беруде нәсілі, жынысы, тілі, діні, әлеуметтік тегі, саяси көзқарасы бойынша алалауға жол бермеу жөніндегі міндеттемелері көрініс тапқан. Сондай-ақ қажет кезде білім саласындағы алалаудың кез келген түрін жою шараларын қабылдайтыны белгіленген. Мемлкеттердің міндетті және тегін бастауыш білім беру жүйесін енгізу қажеттігі де осы Конвенцияда көрініс тапты.

1959 жылғы Бала құқығы декларациясы бала құқығын қамтамасыз етуге арналған мемлекеттік саясаттың басым бағыттарын анықтап берді. Жетпісінші жылдардағы заң шығарушылық қызметінің өнімділігі мен көп салалығына қарамастан балалардың жаңа және арнаулы қажеттіліктерін толық қамтамасыз ету әлі де жеткіліксіз екендігі байқалады. Бұрын-соңды қабылданған заңдар мен басқа актлерді және бала құқығына қатысты жаңадан пайда болған түсініктерді біріктіретін халықаралық құжат жасау қажет болды. Бала құқықтары туралы конвенция, міне, осындай құжат.

1989 жылғы 20 қарашада БҰҰ-ның Бас Ассамблеясы Бала құқықтары туралы Конвенцияны қабылдады. Ал, 1990 жылдың 2 қыркүйегінде 20 ратификацияланған келісім жинақталған соң Конвенция заңды күшке ие болды. Оның қабылдануы бала құқығын қорғау саласындағы маңызды уақиға болды. Мұнда алғаш рет бала арнаулы қорғауды қажет ететін объектісі ретінде емес, адам құқығының барлық түрі тиесілі құқық субъектісі ретінеде қарастырылды. Балалардың бірнеше жаңа құқықтары енгізілді. Мысалы, онда даму және өмір сүру, жеке тұлғалығын сақтау, өз көзқарастарын еркін білдіру, әскери іс-қимылдарға қатыспау және өзге де мәселелер қамтылған. Бала құқықтары Конвенциясының 1-бабына сәйкес, ұлттық заңнамаларда кәмлетке толу жасы одан кемітіп көрсетілген жағдайлардан басқа уақытта, 18 жасқа толмаған тұлға бала болып саналады.

Тарихта ең алғаш рет Конвенция аясында оның орндалуын бақылаудың халықаралық тетігі – Бала құқықтары бойынша комитет құрылды. Ол бес жылда бір рет мемлекеттердің Конвенция талаптарын орындауға қатысты атқарған жұмыстары туралы баяндамаларын тыңдауға құқылы. Бүгінгі күні әлемнің 193 мемлекеті оны өз елдерінде енгізуге келісім берген. Олардың қатарында 1994 жылы келісімге қол қойған Қазақстан Республикасы да бар.

Бала құқықтары туралы халықаралық Конвенцияның негізгі қағидаттарын атап өтер болсақ: мемлекет әрбір баланың аман-сау өсіп, жан-жақты дамуын қамтамасыз етеді, бала өмірге келе салысымен тірекуге алынады және өзіне есім мен азаматтық алуға, әрбір бала өз отбасында, ата-анасымен бірге өмір сүруге құқылы, отбасында әкесі мен анасы өз алдына дербес өмір сүрумен, баланы ата-анасымен ажыратуға, мектепте кінәлі болғанда да оны ешкімнің ұрып жазалауға, кемсітіп қорлауға құқығы жоқ. Сондай-ақ, бала тынығуға және мәдени демалуға, әрбір баланың ой- пікір, ар-ождан және дін еркіндігіне, өзі қалған спорт түрімен шұғылдануға, денсаулығын сақтауға, емделуге, өз ойын еркін айтуға құқылы.

Елімізде бала құқығын қорғау мәселелері бірқатар заң аясындағы актілерден де көрініс тапты. Баланың құқықтарын қорғау жөніндегі функцияларды жүзеге асыратын мемлекеттік органдар мен ұйымдардың қызметін үйлестіруді Қазақстан Республикасының Үкіметі жүзеге асырады. Осылайша, Үкіметтің 2012 жылғы 30 наурыздағы қаулысымен бекітілген, еліміздің азаматтары болып табылатын балаларды асырап алуға беру қағидаларына осындай асырап алу егжей-тегжейлі рәсімі көзделген. Мемлекетімізде көп жылдар қатарында бала құқығын қорғауда әлеуметтік жағына көңіл бөлінсе бүгінгі таңда құқықтық қорғауға ауысып жатыр. Балаларға қатысты мемлекеттік саясат елімізде экономикалық және саяси реформалау жағдайында іске асырылып, көрініс беріп жатқан оң өзгерістерге сәйкес балалардың қоғамдағы жағдайын жақсарту жөнінде шаралар қабылдану үстінде.

Бала – қоғамның болашағы, құндылығы. Сондықтан, бала құқығын қорғау әрбір азаматтың естен шығармас борышы деп сану керек. Бала – жас шыбық секілді, қалай исеңіз, солай қарай өседі. Жасөспірім балқып тұрған болат секілді, қандай қалыпқа құйсаңыз, сол қалыпты сақтап қалады. Олай болса, баланың болашағына немқұрайлы қарауға болмайды. Баланы назардан тыс қалдырып алсаңыз, ол сіздің тәрбиеңізге бағынбай, уысыңыздан шығып, көше баласына айналуы оп-оңай. Балалар арасындағы қылмыс осы көше балаларының арасынан жиі шығатынын өмірдің өзі дәлеледеп отыр. Өз-өзіне қолжұмсау белең алуы тәрбие мен балалар құқығын қорғауға, оларға барынша жиі көңіл бөлуге тікелей байланысты екенін ұмытпауымыз керек.

Бала құқығы туралы конвенция.

Халықаралық балалардың құқықтарын қорғау – тарихи тұрғыдан алғанда, салыстырмалы түрде жас құбылыс. Бала құқықтарының конституциясы деп аталатын Бала құқықтары туралы конвенцияның тек 1989 жылы қабылданғанын еске түсірсек те жеткілікті. Сонымен бірге заң әдебиетінде жиі еске алынатын, бала құқықтарын қорғау жөніндегі қозғалыстың басталуы туралы классикалық мысал – шешесі жиі ұрып-соққан және Жануарларға қатігездікпен қарауға қарсы күрес жөніндегі қоғамның жергілікті бөлімшесінің мүшелері қорғауға келген Балтимордағы сегіз жасар Мари Элен Уильсонның жағдайы жануарларды қорғау жөніндегі қоғамдық бірлестіктердің балаларды қорғау жөніндегі үкіметтік емес ұйымдардан бұрын пайда болғанын айғақтайды.

Балалардың құқықтарын қорғау жөніндегі алғашқы ұйым әлемде 1919 жылы пайда болды, 1924 жылы – Ұлттар лигасының Женева бала құқықтары туралы декларациясы, 1959 жылы БҰҰ Бас Ассамблеясының Бала құқықтары декларациясы қабылданды, 1979 жыл Халықаралық Бала жылы болып жарияланды және тек он жыл өткеннен кейін ғана Бала құқықтары туралы конвенция қабылданды.

Балалардың ең абзал мүдделерін қамтамасыз ету мақсатында Қазақстан Республикасы бала құқықтарын қорғау мақсатын көздейтін неғұрлым маңызды конвенцияларға қосылды: Бала құқықтары туралы конвенция 1994 жылы бекітілді, 1999 жылы Шетелдегі алименттерді өндіріп алу туралы конвенция бекітілді, 2000 жылы - Жұмысқа қабылдау үшін ең төменгі жас мөлшері туралы конвенция, 2001 жылы – балаларды сатуға, балалар жезөкшелігі мен балалар порнографиясына қатысты Бала құқықтары туралы конвенцияға Факультатив хаттама және әскери қақтығыстарға балалардың қатысуына қатысты Бала құқықтары туралы конвенцияға Факультатив хаттама, 2002 жылы - Балалар еңбегінің ең жаман түрлеріне тыйым салу және жою жөніндегі шұғыл шаралар туралы МОТ Конвенциясы (Конвенция 182), 2004 жылғы қарашада Қазақстан Адамдарды сатуға және үшінші тұлғалардың жезөкшелікке пайдалануына қарсы күрес туралы БҰҰ Конвенциясына және оған Қорытынды хаттамаға қол қойды.

Алайда, Қазақстан бекітпеген, бала құқықтарын қорғауды қамтамасыз етуге жәрдемдесетін қағидаларды қамтыған бірқатар маңызды Конвенциялар бар. Осындай халықаралық құқықтық құжаттардың ішінде – Барлық көшіп-қонушы еңбекшілердің және олардың отбасы мүшелерінің құқықтарын қорғау туралы конвенция (1990 жылғы 18 желтоқсан) және Балаларды қорғау және мемлекетаралық бала асырап алу саласындағы ынтымақтастық туралы конвенция (Гаага, 1993 жылғы 29 мамыр).

Барлық көшіп-қонушы еңбекшілердің және олардың отбасы мүшелерінің құқықтарын қорғау туралы конвенция негізгі құқық қорғау шарттарының санатына жатады, олар бойынша конвенциялық бақылау органдары құрылған. Конвенция көшіп-қонушы еңбекшілер балаларының мүдделерін қамтамасыз етуге қатысты нормаларды қамтыған, атап айтқанда көшіп-қонушы еңбекшілер отбасын қауыштыру, көшіп-қонушы еңбекшілердің балаларын жергілікті білім беру жүйесіне, әсіресе оларға жергілікті тілді үйрету тұрғысында тарту, көшіп-қонушы еңбекшілердің балаларына олардың ана тілін үйрету мәселелерін реттейді, сондай-ақ көшіп-қонушы еңбекші бас бостандығынан айрылған жағдайда, балаларының құқықтарын қорғау тетіктерін көздейді.

Балаларды қорғау мемлекетаралық бала асырап алу саласындағы ынтымақтастық туралы Гаага Конвенциясы шетелдіктердің баланың абзал мүдделеріне орай оның құқықтарын сақтай отырып, бала асырап алуды жүзеге асыруына кепілдіктерді көздейді, сондай-ақ мемлекеттердің уәкілетті ұйымдарының арасындағы ынтымақтастық тетігін көздейді. 2004 жылғы 2 желтоқсанда өткен, Халықаралық гуманитарлық құқық және адам құқықтары жөніндегі халықаралық шарттар жөніндегі ведомствоаралық комиссияның отырысында Қазақстан Республикасының Гаага конвенциясына қосылуының орындылығы және осы Конвенцияға қосылу жөніндегі жұмысты бастау қажеттігі туралы шешім қабылданды.

Нормалары Қазақстан аумағында қолданылатын, балалар құқықтарын қорғау саласындағы неғұрлым маңызды халықаралық құжат Бала құқықтары туралы конвенция болып табылады. Бала құқықтары туралы конвенцияны Қазақстан Республикасының қандай да бір ескертулерсіз бекітуі шеңберінде мемлекеттің балалардың құқықтарын қорғауды қамтамасыз ету кепілдіктерін қоғамға беруге тиіс шекараларын белгіледі.