Бала тәрбиесінде ата-ананың рөлі туралы баяндама

«Баланы жастан» деген қазақ жасынан берген тәрбие жас қайыңды игендей екенін айтқан. Олай болса, біз бүгінгі балаға қалай тәрбие береміз? Байлар баласына ішпегенді ішкізіп, кимегенді кигізіп, жағдайын толық қамтамасыз етеді. Бағасы қымбат ақылы мектепте оқытады. Көңілі қаласа кез келген үйірмеге баруына, айналысуына мүмкіндігі бар. Мұндай отбасынан нашар бала шыға қоймайды дейміз. Сөйтіп, бұзықтық пен тәртіпсіздікті тұрмысы төмен отбасының балаларынан шығатындай көреміз. Бәлкім, бұл мәселе отбасы рөлінің төмендеуінен болған шығар. Өйткені бала жылулықты ата-анадан іздейді. Ата-аналарымыз болса тұрмыстың желеуімен бала тәрбиесіне көңіл бөлмейді. Халықтың озық салт-дәстүріне «ескіліктің сарқыншағы» деп мән бермейді. Балаға ата-ана тәрбиесінің орынын ештеңе толтыра алмайтынын жете ұғынбайды. «Ел болам десең, бесігіңді түзе»-деген М.Әуезовтың аталы сөзі отбасы тәрбиесінің маңызы екенін айқындайды. Бала отбасынан адамгершілік әліппесін, үлкендермен және кішілермен қандай қарым- қатынаста болуды үйренеді. Оның есті, саналы етіп тәрбиелеу ата-ананың бірден – бір парызы. Адамзат бесігін тербеткен ұясы отбасы болса, баланың бас ұстазы-ата-анасы. Отбасы-таным бесігі, өркениет ошағы, үлгі-өне

-БАЛАНЫҢ ТӘРБИЕШIСI – АТА-АНА, бірақ олар баламның уақытының көбі мектепте өтетіндіктен тәрбиесіне мұғалім жауапты дейді. Ал ұстаздар: «Біз оқушының сыныптан тыс тәрбиесіне жауапты емеспіз» дейді Бұл пікірмен қаншалықты келісесіз?

- Әрбір ата-ана жүктелген жауапкершіліктің маңызды екенін сезінуі керек. Негізі тәрбие баланың тәні, ақыл, ой танымы, ішкі жан дүниесі, тұлға ретінде қалыптасуына байланысты. Ал аналар тән тәрбиесіне ғана мән беріп, қалғанын естен шығарып алады. Өз баласынан өздері алшақтаса біреулер оның тәрбиесіне неге жауап беруі керек? Мұғалімдер тек дәріс беруші. Ал ата-ана өмірге қажет тәрбиені береді. «Ұяда не көрсе, ұшқанда соны іледі» дегендей, бала сол қалыппен кетеді. Мысалы, қыз баланың анасы талғамсыз киінетін болса, қызы да соны қайталайды емес пе?! Сондықтан әрбір ата-ана: «Бала менің болашағым, қалай өсірсем, ертең солай жемісін көремін» деп ойлануы керек. Әдетте жақсы мұғалімді жасөспірімдер өзіне үлгі тұтады. Жүріс-тұрысын, киім киісін, сөйлеу мәдениетін өз бойында ұстануға әуестенеді. Бірақ мұғалімні4 де мұғалимі бар, бес саусақ бірдей емес қой.

-Баланы күтушінің көмегімен тәрбилеуге бола ма? Оның ертеңгі күні пайдасы мен зардабы қандай?

- Неге болмасын. Күтушінің көмегімен тәрбиеленген, дүниеге мәшһүр болған Пушкин, Толстой кімнен кем. Бала күтуші анасының, әкесінің жұмысқа деген уақытын көбейтеді. Тек қараушы адамды дұрыс таңдасаңыз ұтылмайсыз. Өйткені кейбір әйел табиғатынан адал, мейірімді болады. Баланы жанындай жақсы көреді. Қиын бала болса да қабағын шытпайды. Одан жақсы азаматты қалыптастыруы мүмкін. Менің ұсынысым, ата-ана 3 жасқа дейін, мүмкіндігі болса мектепке дейін күтушіні үйінде ұстаса.

-Бала – өте нәзік, сезімтал адам. Оның жанын жаралау оңай, оқыста айтылған сөз, ауыр жаза өмір бойы жүрегінде қалып қоюы мүмкін. Ол қандай жағдайда өзіндік менін жоғалтады?

- Әке-шеше балаларының жан дүниесіне үңіліп, мінез-құлқындағы ерекшеліктерді жете білгені жөн. Олармен әңгімелескенде пікірімен де санасып отырған орынды. Өз баласымен ашық сөйлесе алмайтын, сырласа білмейтін ата — ана «Екеуміз де жұмыстамыз, кешке үй шаруасынан қол тимейді, сөйлесуге уақыт жоқ» дегенді айтады. Бұл сөздер менің жанымды ауыртады. Баламен сөйлесуге арнайы уақыт бөлудің қажеті жоқ. Әке мен шеше ұл-қызымен мен үй шаруасында жүріп, бірге ой бөлісуге неге болмасқа?

Әйелдердің көпшілігі анасымен сырласпайтынын тілге тиек етеді. Кешке киетін көйлекті алып бермегенін ренішпен айтады. Былай қарағанда ұсақ-түйек сияқты. Бірақ жаңа өмірге қадам басқалы тұрған бойжеткеннің көйлегін тіктірмеген, алып та бермегені - қыздың ішкі дүниесіне мән бермегені. Тіпті қызымен сырласатын аналар бар ма екен? Біреудің 10, біреудің 15 жасында әйелдік белгісі келеді. Ал оған көп қыздар дайын емес. Үрейленгені сондай қатты қорқады. Анасына неге ертерек алдын-ала айтып, дайындамады екен деп өкпелейді. Аналары болса жыныстық тақырыпта, әйелдің мәдениеті қандай болуы керек, тіс жарып айтпайды. Сұрауға батпаған қыздар құрбыларынан сыр суыртпақтайды. Өкініштісі анасы мен қызының арасында әйелдік өзара түсіністік жоқ.

-Ата-анасының көңіл-күйі болмаса, бала тәрбиесімен қалай айналысуы керек?

- Мен ойлаймын, баланы жоспарламай тұрып, ата-ана болуға дайынбыз ба деп жас жұбайлар ойланса. Сол балаға қажетті материалдық және психологиялық жағдайларды ақылмен шешіп дайындап қойса. Мүмкін сонда жылайтын бала саны азаяр ма еді... Біздің аналарымыз алла берді деп, туа беретін сияқты кейде. Әрине, қазақтың санының көбейгенін құптаймын. Демографиямыздың өсуіне қарсылығым жоқ. Бірақ сапасы қалай, жылап жүрген 10 баладан, өзін бақытты сезінген бір бала артық па екен?

Әлбетте, көңіл-күйі болмаса, бала тәрбиесімен айналысу қиын. Ашудың жетегінде кетпей, ата аналар өзін сабырға шақырса.

-«Балам, сәл шыдашы. Менің мазам болмай тұр. Сенімен сөйлесуге шамам жоқ. Шәй-тамағымды ішіп, жарты сағат демалайын. Сонан кейін келе ғой» - десе, 3жасар баланың өзі сөзге түсінеді. Ал қабағынан қар жауған ата-ана жөнін айтпайды. Дөрекі сөйлеп, баланың жанын жаралайды. Өзіне деген ықыласын суытады. Мысал. ҰБТ балалардың психологиясына кері әсерін тигізуде. Мұғалімдер оқушыға, іке мен шешесіне баласына «Алтын белгіні» аласың дейді. Олардың талабы мен тапсырмасына баланың шақшадай басы шарадай болады. Тесттен жоғары балл жинай алмаған кейбір оқушы аяғында өзіне қол жұмсайды. Неліктен сол ересек адамдар үңілмейді екен баланың ішкі дүниесіне, қабілеттеріне? Оқиды ма, оқымайды ма бірақ дені мен жаны сау болып жүргені бірінші нысана болса шы.

-Баланың ақыл қосатын сенімді көмекшісіне, жақын досына айналуы үшін нені білуі керек?

-Бала психологиясын жете білу керек. Әрбір өзін танитын, өз ішкі дүниесін білетін адам баламен де тіл табыса алады. Әркім балалық шағын еске алсыншы. 4-6-12 жасыңызда нені армандадыңыз? Анаммен, әкеммен әңгімелессем деп ойлаған шығар. Соны еске түсіріп, жүзеге асыруына болады. Анаңыздың қай қасиеттерін қабылдамайтын едіңіз? Кейде анасының қаталдығына өкпелеп жүрген қыздардан жақсы ана шығады, н дегенде олар өз анасының кемшіліктерін жоюға тырысады. Олар балаларына келгенде қаталдық танытпайды. Өкініштісі, кейбіреулер өз ата анасының мінезін үлгі етіп қайталайды, мені жақсылап соғатын еді, өліп қалған жоқпын, сен де шыдайсың деп баласын кемсітеді, бала пікірін таптайды.

-Балаға үнемі мейірімді болу дұрыс па? Жұмсақтықтың салдарынан «қиын» балаға айналмай ма?

-Мейірімді болудың артықтығы жоқ. Бірақ ара-жігін сақтау керек. Жұмсақтық танытам деп, баланы төбеге көтеруге болмайды. Ата-ана баласына ір жағдайдың белгілі межесін ұқтырғаны жөн болар.

Ал қиын бала отбасындағы түсініспеушіліктен туындайды. Олар әке-шешем түсінбесе, ешкім де түсінбейді деп ойлайды. Содан бастап қарсылық таныта бастайды. Бала өмірге келген кезде ең бірінші дағдарысы (кризис) туғаннан 1 жасқа дейін болады, екіншісі 7-8 жастағы кризис, содан кейін мүшел —13-14 жастағы, сосын 21-22 жаста күйзеліске ұшырауы мүмкін екен. Ата-аналар осыны жадынан шығармаса екен. Мысалы, баланың сыртқы пішіні әкесіне, болмаса…