Балабақшаға арналған шешендік сөздер тақырыбындағы материал

Шешендік сөздер

Қазақ ауыз әдебиетінің ерекше бір жаноы – шешедік өнер. Халықымыздың даналығының үлгісі шешендік сөзер – ғасырлар бойы халық сынанан екшеліп өткен құнды мұра, асыл қазына.

Қазақтың шешендік сөз тарихы Майқы билерден басталып (XII—XIII)ғғ.), Жиренше шешен, Асанқайғы (XIY—XYғғ.) есімдерімен қатысты қалыптасып, өркендей түсті.

Шалкиіз, Бұқар (XX—XYIIIғғ.), Шортанбай, Дулат, Мұрат, Төле, Қаз дауысты Қазыбек, Әйтекелерге жалғаты. XY— XYIIIғғ. Бұл кез қазақ халқының жоңғар, қалмақ, қытай басқыншыларына қарсы тұрып, өз тәуелсіздігі қорғау жолындағы күрес жылдары еді.

Шешедік сөздердің алғашқы үлгілерін халық ауыз әдебиеті туындыларынан, ертегі, аңыз әңгімелерден, өлең-жыр, дастандардан ұшыратамыз. Осы сөз өнерінің кең қанат жайып, орнығып дамуында тапқырлық пен шешендіктің тамаша нұсқалары – жыраулар толғаулары, айтыстар мен мақал-мәтелдердің орны ерекше.

Қазақтың шешендік сөздерін өзге жұрттың атақты адамдары, ғалымдары жоғары бағалады. Шешендік сөздер нұсқаларын академик В.В.Раадлов (XIXғ.) зерртеп жинаған болатын. Ол: «Қазақтар... мүдірмей, кідірмей, ерекше екпінмен сөйлейді. Ойын дәл, айқын ұғындырады. Ауызекі сөйлеп отырғанның өзінде сөйлеген сөздер ұйқаспен, ырғақпен келктіндігі соншалық, бейне бір өлең екен деп таңғаласың», — деп көрсете отырып, қазақтардың сөзге тапқырлығы мен шешендігі өзіне ерекше әсер еткенін жазған.

Шешендік сөз терең ойға, ұтқыр шешміге, тапқыр логиткаға құрылады.

Сөз туралы Бөлтірік шешен: «Сөзден тәтті нәрсе жоқ. Сөзден ащы нәрсе жоқ. Сөздіңді тіліңе билете, ақылыңа билет. Ақылыңды, сөзіңді ақылсызға қор етпе, ақылдыға айт, кімге, қай жерде, қай кезде, қалай сөйлейтініңді біл», — деп