Бастауышта оқыту педагогикасы мен әдістемесі

ОӘК-7.011.26

Бастауыш сынып оқушыларын еңбек тәрбиесіне баулуда мұғалімдерді кәсіби даярлаудың шығармашылық құрылымдық моделі

«Білім патшалығы - 2» мектебі

Түркістан облысы., Жетісай ауданы

Сүттібаева Жанар Қалмахамбетқызы

Резюме

Структурная модель профессиональной подготовке учителей в воспитаний труда учеников младших классов.

Summary

Structural model of teacher trainind in educabion of labor of primary school students.

Қазіргі таңда мектеп оқушыларын еңбек тәрбиесіне баулу арқылы өз ұлтымыздың ұлттық қолөнеріне үйрету – оқу тәрбие үрдісінің өзекті мәселелерінің бірі болып келеді. Қолөнерге оқушыларды баулу өз елін, жерін, халқын сүю, салт-дәстүрін бағалай білуге үйретеді. Қолөнерді жасап байыту арқылы адамның жан дүниесі, ақыл-ойы, қиялы, іскерлігі, шеберлігі, тапқырлығы, талаптылығы, ұқыптылығы және байқағыштығы артып, дағдыландырады. Сондықтан, тарихи сан ғасырлық мәдениет үлгісін сақтап, дамып, оның ұлттық қадір-қасиетін жоймай, бойына сіңіріп келе жатқан қазақтың ұлттық өнері күнделікті өмірімізде кеңінен қолданылып өзінің тек сипатымен емес, сұлулық сырымен, сәніменен ерекше көзге түсіп, өз мағынасын жоймай жас ұрпақ арасында өзектілігін жоғалтпады. Қазақ халқы өзінің ұлттық өнерін эстетикалық талғамның көрсеткіші ретінде бағалап, сұлулығын сүйсіне білуге, өз тамырларын ұмытпай, патриоттық сезімді тәрбиелеу мақсатында, айшықты сөз өнерімен суреттеп отырған.

Бүгінгі кезде оқушыларды еңбекке даярлау технологиясына оқыту процессінде ғана емес, сонымен қатар мектептің бүкіл оқу-тәрбие іс-әрекеті процесінде жүзеге асатыны белгілі. Дегенмен оқушылардың жалпы еңбектік политехникалық білімдерін, іскерліктері мен дағдыларын қалыптастыруда еңбек технологиясына оқыту жетекші роль атқарады. Оқушыларды еңбекке даярлау мектепте ғылым негіздері бойынша білім және кейінгі тіршілік әрекетінің саласын таңдап алудың интеграциялау кезеңі ретінде әрекет етеді.

Жалпы орта білім беретін мектептерде еңбек технологиясына оқытудың бұл тұжырымдамасында ғылым негіздері бойынша оқушылардың білім деңгейінің төмен екендігін бірыңғай ұлттық тестілеу мәліметтері қорытындыланған ресми құжаттарда келтірілген.

Сондықтан, еңбек технологиясына оқыту мұғалімі ғылым негіздері пәндері мұғалімдерінің берген және оқушылардың осы пәндер бойынша алған білімдері мен іскерліктеріндегі кемшіліктерінің орнын толтыруына тура келеді. Әйтпесе, ол еңбек даярлығының алдында тұрған мына мәселелерді шеше алмайды: оқушылардың әрбірінің мүддесіне, қабілеттері мен бейімділіктеріне сәйкес олардың кәсіби қалыптасуын қамтамасыз етуге бағытталған еңбекке оқытудың дамытушылық сипатын қамтамасыз ету; оқушылар мүдделі болған әртүрлі материалдар өңдеудің техникасы мен технологиясы жөнінде білім алуға мүмкіндік беру; мектептердің өндірістермен экономикалық серіктестікке негізделген өзара қарым-қатынасының формаларына көшу.

Технологиялық білім беру өзінің мәні жағынан оқу пәндерінен тыс әртүрлі білімдер мен іскерліктерді, нақты практикалық жағдайларда әрекет ету, өмірлік мәні бар проблемаларды шешу қабілеттерін қалыптастыруды қажет етеді. Жобалар әдісі міне, нақ осыған бағытталған.

Оқушылардың шығармашылық қабілетін дамытудың психологиялық, педагогикалық ережелерін басшылыққа алып қарастырғанда мұғалімнің дидактикалық дайындығына мына компоненттер кіруі керек:

педогогикалық қызметті толық берілуі, оны дұрыс атқаруы;

ақыл – ой әрекетін кезеңмен қалыптастыру теориясын білу;

бала психологиясының жасқа байланысты ерекшеліктерін білу;

шығармашылық процестің негізін меңгере білу;

Психологтардың зерттеуі бойынша оқушыларды әрбір жас кезеңінде шығармашылыққа баулуға өзек болардай өзіндік ерекше қабілет, бейімділік бар екен.

Қабілеттілік – оқушының жеке психологиялық ерекшелігі. Ол жалаң білім мен дағды емес, соны тез игеру жолындағы табандылығы. Ол адам бойындағы жақсы қасиеттер, яғни олардың жиынтығы. Өзбек ғұламасы Әлішер Науаи өзінің «Ғажайып мәжілістер» атты еңбегінде адам тек рухани қабілеттіліктен туады. Оның негізі еңбек деп тұжырымдады.

Көптеген психологтар оқушылардың жасы өскен сайын нерв жүйесінің мүмкіндіктері кеңейіп, қалыптасып отыратындығын, бірақ оқушының дамуы үшін ең қажетті, құнды қасиеттерінің біртіндеп жоғалып отыратындығымен түсіндіре келе, бала қабілетінің дамуы үшін ең қымбатты кезеңді,тиімді пайдаланып қалуға асығу керектігін ескертеді. Бастауыш сынып оқушыларының жас ерекшеліктеріне сай қабілет олардың белгілі бір іс-әрекетке бейімділігі арқылы көрінеді.

Балалық кезде ерекше көзге түсетін бейімділіктің келешектегі олардың қабілетінің көрсеткіші екенін ескеріп, оқушының бейімділігін дер кезінде көре біліп, соған сәйкес келетін қабілеттерді дамыту біздің міндетті борышымыз екенін ұмытпауымыз керек.

Бастауыш сынып оқушыларының қабілеттерін дамыту жөнінде И.П.Волковтың айтқан пікірі өте құнды. Оқушының шығармашылық қабілеттері олардың өз бетімен меңгерген білімдерін, іскерліктерін, дағдыларын пайдалана отырып өзіне бұрыннан белгілі жаңадан бір нәтиже алуы. Баланың жаңа нәтижеге қол жеткізуі жалпы білімдерімен қатар олардың осы нәтиже алу жолында пайдаланылатын әдіс-тәсілдердің тиімдісін таңдай алуына, тапқырлықтарына және жеке психологиялық қабілеттеріне байланысты.

Психологтардың зерттеулеріне қарағанда, шығармашылық іс-әрекеттің қалыптасуы өздігінен тұйыққа тірелген процесс емес. Ол тек әлеуметтік орта қоршауымен, адамның өзіндік қызмет сипатымен ғана емес, жеке тұлғаның кәсіби іс-әрекеті, танымдық қажеттілігін оятуға ынталандыратын оқу және тәрбие үрдісі, сондай-ақ өзінің жеке басының белсенділігімен үндесе жүргізілетін күрделі үрдіс. Бұл мәселе белгілі бір танымдық іс-әрекетке оларды бағыттайтын, тәрбиелейтін, жұмылдыратын, ынталандыратын адамдардың әсеріне де тікелей байланысты. Сонымен қатар шәкірттің танымдық іс-әрекетте ілгері қарай басуына себепкер болатын негізгі күш – түрлі қайшылықтар. Бала білмеуден білуге қадам басқанда әртүрлі қайшылықтар мен қиындықтарға кездеседі, оларды шешу, жеңу нәтижесінде оқу міндеттері жүзеге асады. Оқу үрдісіндегі ең негізгі қайшылықтармен оқушының мүмкіндіктерінің (білімі, дағдысы, дамуының қазіргі деңгейі) арасындағы қайшылық. Бұдан тағы да оқушының білімі мен біліктілігі арасындағы және шығармашылық ойлауы мен репродуктивті ойлау арасындағы т.б. қайшылықтар жатады. Осындай қайшылықтарды шешу оқушының саналы түрде көп күш-жігер жұмсауын керек етеді.

Оқытушы шәкірттің білім, білік деңгейлерін анықтап, олармен жеке дара жұмыстар жүйесін пайдалануы керек.

Жүйелі, дұрыс ұйымдастырылған шығармашылық әрекет түрлері нәтижесінде шәкірттің білімі, біліктілігі кеңейіп, шығармашылық ізденімпаздығы қалыптасады.

Оқушының жұмысты шығармашылықпен ойлауы, оны ұйымдастыра білуі, танымдық іс-әрекет түрлерін таңдап, оны жоспарлай білуі, ізденімпаздығын арттыру маңызды жұмыс. Оқушылардың шығармашылық іс-әрекеттерді жоспарлау және іске асыру біліктерінің қалыптасуына оқу-танымдақ тапсырмаларды шығармашылық тұрғыда шешудің маңызы зор.

И.Д.Левитовтың пікірінше, оқушылардың шығармашылық қабілеттері деп іс-әрекет қорытындысында жаңа бір нәрсені үйренулері және оқушылардың даралық бейімділіктерінің, қабілеттерінің, тәжірибелерінің көрінуі болып табылады. Бастауыш сынып оқушысының зейіні тұрақсыз, импульсивті, қабылдау мүмкіндіктері де әр түрлі болады. Баланың жасырын, тіпті тым тереңде жатқан қабілеттерінің көрінуіне мүмкіндік жасау тек оқыту үрдісі кезінде үлкендердің басшылығымен жүзеге асады.

Біздің пайымдауымызша, кәсіби шығармашылық тұлғасы қалыптасқан мұғалім ғана, оқушылардың танымдық белсенділігін арттыру жолында олардың пәнге деген қызығушылығын, ынта-ықыласын қалыптастырып, ізденімпаздыққа, шығармашылыққа бағдарлай алады. Білім мазмұнын ақпарат көзіне, оқушылардың өздігінен білім алу құралына айналдыру, шығармашылықты дамыта білу әр мұғалімнің міндеті. Сондықтан, дайын ақпараттық фактілермен, ережелермен шектеліп қалуға болмайды, өздігінен іздендіретін, алған білімдерін тұжырымдай алатын оқу материалдарын қолдану қажет.

Мұндағы басты мәселе – тақырыпқа байланысты білім деңгейін анықтай отырып, жаңа өтілетін тақырыптан нені білу қажеттілігі туралы оқушыны да, оқытушыны да ойландыру. Әрине, бұл оқытудың жаңа әдіс-тәсілдерін пайдалануды талап етеді. Яғни, шығармашылық сабақты оқушылар бұрыннан білетін және сол сабақта білуге тиісті мәліметтер арасында байланыс орнататын сұрақтарды қоюдан бастау орынды және құнды. Тұлғаның шығармашылық сапасын дамыту сабақта және сабақтан тыс жұмыстарда шығармашылық тапсырмаларды жүйелі пайдалану арқылы жүзеге асырылады.

Осы айтылғандардың бәрін ескере отырып, біз болашақ мұғалімдерді оқушылардың шығармашылық қабілетін дамытуға кәсіби даярлаудың құрылымдық моделін жасадық және олардың даярлығының қалыптасу деңгейлерін (репродуктивтік, эвристикалық және шығармашылық) анықтау үшін сол деңгейлерді бағалауға мүмкіндік беретін өлшемдер мен көрсеткіштерді анықтадық. Ұсынылып отырған құрылымдық модельді болашақ мұғалімдердің «шығармашылық іс-әрекет», «шығармашылық қабілет», «шығармашылық қабілетті дамыту» және т.б. ұғымдары бойынша алған білім, іскерлік, дағды және біліктіліктерін олардың даярлығын тұтастық бірлікте қалыптастыратын барлық пәндерге пайдалануға болады. Сонымен бірге, оқушылардың алғашқы кездегі даярлық деңгейін зерттеп білуге және болашақ мұғалімдерді оқушылардың шығармашылық қабілетін дамытуға кәсіби даярлығын қалыптастырудың кезеңдерін айқындауға септігін тигізеді:

- бірінші кезең - мұғалімдерді педагогикалық іс-әрекетке шығармашылық тұрғыда бағдарлау, педагогикалық іс-әрекетке қызығушылығын айқындау, осы мамандықты таңдаудағы мотивін анықтау.

- екінші кезең - мұғалімдерді шығармашылық іс-әрекет қызметіне араластыру, шығармашылықтың мәні мен мазмұнын түсіндіру, шығармашылық іс-әрекет тәжірибесін жинақтау.

- үшінші кезең - мұғалімдердің оқушының шығармашылық қабілетін дамытуға арналған білімдері мен іскерліктерін қорытындылау, педагогикалық технологияларды тиімді қолдану және жаңа технологиялық элементтерді құрастыру мен енгізу.

- төртінші кезең - мұғалімдердің кәсіби қызметін оқушылардың шығармашылық қабілетін дамыту мақсатында жүзеге асыру, білім мен іскерлікті түрлендіру, өзіне бағытталған бақылау-бағалау іс-әрекетін жүзеге асыру.

А.Н.Лук шығармашылық қабілеттің компоненттерінің құрамына басқа көзқарас тұрғысынан келе отырып, шығармашылық қабілеттерді үш негізгі топқа бөліп қарастырады:

1) ынтамен байланысты қабілеттер (қызығушылық және икемділік)

2) темпераментпен байланысты қабілеттер (көңіл-күй)

3) ақыл-ой қабілеттері.

А.Н.Луктың оқушылылардың шығармашылық қабілеттерінің компоненттері құрамына қатысты айтқан пікірі құнды және оны төмендегі себептерге сәйкес түсіндіруге болады:

оқушы кез-келген іс-әрекет нәтижесінде жақсы нәтиже алу немесе белгілі бір қабілет түрін дамыту үшін алдымен осы іс-әрекетке, қабілетке деген оның қызығушылығы, ынтасы болмаса, оның нәтижесі де…