Батыс демократиялық құндылықтары туралы баяндама

Батыс демократиялық құндылықтары мен қазақтың дәстүрлі заңдары

В данной статье, автором рассматривается место и роль степной, военной демократии кочевников в решении социальных проблем в тюркской обществе

Ключевые слова: демократия, кочевое общество, социальные проблемы, свобода слова

Кілт сөздер: демократия, көшпелі қоғам, әлеуметтік мәселелер, сөз бостандығы

Егер демократияның мәнi қоғамның барлық мүшелерiнiң тең құқылығы мен азаттығының сақталуы десек, онда демократияның ажырағысыз бөлiгi — сөз бостандығының қорғалуы осы азаттықтың шынайылығының көрiнiсi болары анық. Кешегi адуынды тоталитарлық жүйенiң идеологиялық құрсауында үндерi тұншыққандар елiмiздiң тәуелсiздiкке қол жеткiзуiмен өздерiнiң конститутциялық құқықтары шеңберiнде сөз бостандығының жетiстiктерiн пайдалану құқығына ие болды. Бұқаралық ақпарат құралдарының кез келген түрi де соңғы он жылда кұрт көбейiп, құқығын пайдаланып, шерiн тарқатам деушiлерге өз ақпарат кеңiстiктерiн жарыса ұсынуда. Осы орайда баса назар аударар бiр жай, берiлген мүмкiндiктi қоғамға зиянды, ұлт қауiпсiздiгiне елеулi нұқсан келтiрер кертартпа құбылыстарға табанды тосқауыл қойып, мемлекеттiлiгiмiздiң өркендеп, дамуына үлес қосуда пайдалануымыз шынайы демократия талабы болары сөзсiз.

Қазiргi түркі зиялыларын толғандырып жүрген, артына шырақ алып түсетiн кезек күттiрмес мәселелер жетерлiк. Сөз бостандығынан көрi ''нәпсi бостандығының'' талаптарын қанағаттандыруға арналған кейбiр құралдар мақсатты түрде қоғамымыздың елiктегiш, жас буынын рухани аздыруға бiлек сыбана кiрiсiп, көпшiлiк тарапынан ауық-ауық бiлiнетiн қарсылықтарға назар аудармастан күрес тәсiлiн өзгерте әрекет етуде.

Көзi қарақты түркі оқырманы мен көрермені сөз бостандығы жемiсiн кiмнiң қалай пайдаланып жүргендiктерiн анық байқары сөзсiз. Көрiп отырғанымыздай, қай жағдайда болмасын демократия құндылықтарын көргiсi келгендердiң қай тобы болмасын, осы азаттықтың шегi мен мөлшерiнiң тұйықталмауын пайдаланып сiлiкпелерi шыққанша, нәпсi айызын қандыра шабуда. Егер ұлт мүддесiн көздегендер өз құқығын өз деңгейiнде, сарқа пайдалануда жасқаншақтық танытып, адам жыларлық қанағат танытса, жеке тұлғалар мен мүдделi топтар өз мақсаттары үшiн аш қасқырдай арпалысып, шамадан тыс, шеңберден шыға әрекет етуде. Мемлекет пен қоғамдық ұйымдар, арлы азаматтар тарапынан жасалып жатқан түрлi шаралар мен шақыруларға қарамастан бұл мәселе әлi басы ашық күйiнде қалуда.

Шынында да өзiнiң халық мүддесiмен үндес ұстанымына қуат беретiн, осы жолда жан аянбай күресетiн азаматқа демеу боларлық шеңбер, немесе бетiмен кеткен жүгенсiз ''демократтың'' нәпсiсiн ауыздықтар шек пен норма бар ма? Оны кiм белгiлейдi? Мәселенiң басы ашық—бұны ешбiр заң да, мемлекеттiң араласуы да, беделдi тұлғаның басуы да реттей алмайды. Шынымен-ақ тағы да Батыстағы ақылшылардан сөз жәрдемiн сұраймыз ба?

Жалпы, кейбiреулердiң демократияның алтын бесiгi деп ауыздарынан суы құри мақтап жұрген Батыстың өзiнде де сөз бостандығының шегi бар. Батыстағы демократияның басты кемшiлiгi — сөз бостандығы мемлекетті сырттай билеп отырған қаржылық топтардың мүддесiне нұқсан келтiрер тұста шектеледi. Ресей ғалымы, профессор С.А.Микоянның пайымынша американ журналистерiнiң басты демократиялық құндылығы — сөз бостандығы шектелген. Батыста мемлекет пен ұлт мүддесiне орай бекiтiлген басшы, немесе бiр топ пiкiрiн бiлдiретiн көзқарас әрқашан дұрыс болып есептеледi [1]. Басқа мамандардың пiкiрi мен ұсыныстары осы басты тұжырым тасасында қалады. Бұл батыс қоғамындағы кез келген басшы, ықпалды қаржылық және саяси топтарға қатысты. Ирак-американ соғысы барысындағы соғысушы елдердiң өз азаматтарының жан айқайына пысқырып та қарамауы осы пiкiрдi орнықты ете түседi. Мұндайда қазақ ''ет сасыса тұз себемiз, тұз сасыса не себемiз'' деп шарасыздық кейiп танытқан. Менiңше, Батыстың бiзге қатысты ''демократияшылдығы'' бақай есепке түзiлген. Дәл қазiргi жағдайда Батыстан сабақ алу күлкiлi жағдай—өз қотырын өздерi қасый алмай жатқанда бiздiң мазалауымыз қасқырдан барып, қой жаюға көмек сұрағанымызбен бiрдей.

Дегенмен, сөз бостандығы және оның шама-шарқы мәселесiне келгенде бұл шарасыздықтың негiзсiз екендiгi, осы салада батыстың шалажансар демократиясын он орап алар өзiмiздiң дәстұрлi-тарихи құндылықтарымыз бар екендiгi ерiксiз ойға оралады.

Тарихи мәлiметтердi талдау дәстүрлi түркі, дадалық әскери демократияның түркілік мемлекетiнiң тарихында абыройлы мiндетiн атқарып, мемлекетiмiздiң өсiп-өркендеп, дамуына орасан үлес қосқандығын паш етедi. Анталаған жау ортасында, қиын-қыстау замандарда ел мен халық мүддесi үшiн шырылдаған қазақ демократтарының сол кездердегi батылдығы мен табандылығы қазiргi тәуелсiздiгiмiздiң негiзi болғандығында сөз жоқ. Бiрақ, тарихи талдаулар көрсеткендей, ол демократтардың айтарының да өз мөлшерi мен шегi болды. Ең бастысы бұл норманың алтын сызығы ешбiр жеке адамның, қоғамның, билiктiң қалауымен белгiленбедi. Бұл мөлшердi сөз бостандығы құқын пайдаланушының өз ар-намысы, жауапкершiлiгi, азаматтығы қояды. Анығырақ айтқанда оның иманы сөз бостандығының шегiн белгiлеп бередi. Иманды қоғамның иманды демократы өз…