Батыс Қазақстан күйшілік дәстүрі туралы баяндама

Батыс Қазақстан облысы

Орал қаласы

Дарынды балаларға арналған мамандандырылған

С.Сейфуллин атындағы №11 облыстық қазақ мектеп-интернат кешені

«Өнер» бөлімінің жоғары санатты мұғалімі Садыхова Нургуль Толкынбековна

Баяндама

Батысқазақстандық төкпе дәстүрін орындайтын күйшілер және олардың орындау шеберліктері

Қазақ халқының музыка өнерінің ең бай саласының бірі – күй өнері. Күйшілік өнер басқа өнер салалары сияқты тақырыптық, стильдік және орындаушылық ерекшеліктеріне қарай әр түрлі бағытта дамып, өркендеді. Ғасырлар бойы қастерлі тұмардай сақталып, бүгінгі күнге жеткен халық күйлері, музыкалық мәдениеті – күйлердің түп-тамыры ежелгі салт-санамен ұштасып, ұғым-түсінікпен астасып жатыр. Халқымыздың мұңы мен зары, қуаныш-күйініші, қайғысы мен қасіреті, аңсаған арманы, іздеген мұраты сол киелі домбыраның қос ішегінен күй болып төгіледі. Оны өшірмей, бар нәрімен, бар сөлімен бүгінгі күнге жеткізген екі құдіретті күш бар. Бірі - киелі домбыра, екіншісі - сол домбыраны сөйлетіп қана қоймай, уақыт шежіресін күй ғып жазған, сол арқылы халқына рухани қуат берген композиторларымыз. Тылсым тарих қойнауынан күйші бабалар арқылы бүгінгі ұрпаққа жеткен құдіретті күй - ұлттық мақтанышымыз, ортаймас асыл қазынамыз, бақ байрағымыз.

Күй атасы Құрманғазыны, күй бабасы Дәулеткерейді, күй анасы Динаны, күй әлемінде қиқу салған Махамбетті, Маңғыстаудың мыңғырған мың мектебі Абыл, Есір, Құлшар, Өскенбай, Мұратты, Арқаның сырлы сазы Тәттімбетті, Ақжеленнің атасы Қазанғапты, Тазбала атанып есті күй қалдырған Еспайды, Атыраудан Маңғыстау асып «Бозашыны» боздатқан Ерғалиді, Шығыстың шуағын шілтерлеген Сүгірді, күні кеше арамызда мөлдіретіп күй төккен Төлегенді, Нұрғисаны, Мағауияны пір тұтпайтын иісі қазақ жоқ.

Олар - орындаушылық және композиторлық қасиеттерді тең иемденген аға ұрпақ өкілдері. Домбыра дәстүрінің дамуы ХІХ ғасырда өзінің шарықтау шыңына жетті. Мәдениетіміздің дәстүрінде көптеген профессионал күйші – композиторлар қалыптасып, күйшілік дәстүр көптеген мектептерге бөлінді. Бұл күйші – композиторлар өзіндік стильдік ерекшелігімен, қағыс техникасымен, музыкалық тілімен, орындау шеберлігімен оқшауланып, өнерімізде жарқын із қалдырды.

Домбыра өнерінде батысқазақстандық төкпе және шығысқазақстандық шертпе тәрізді екі аспаптық дәстүр қалыптасты. Бұл екі дәстүр бір-бірінен композициялық құрылысы, ойнау техникасы, музыкалық тілі жағынан айрықшаланып дараланады.

Батыс Қазақстан күйлері негізінен шиеленіскен тартысты оқиғаларға құрылады. Терең философиялық толғанысқа толы бұл күйлерде қуатты әрі толық қанды образдар жасалады. Төкпе күйлердің шертпе күйлерден айырмашылығы – оның бас буын, орта буын, кіші саға, үлкен саға болып келетін нақтыланған формасы бар және бұл дәстүрдегі тағы бір ерекшелік – оң қол қағысында. Қағыстар оң қолдың сермей соғуымен орындалып, қара қағыс, ілме қағыс, бөгеме қағыс сияқты сан түрге бөлінеді.

Шығысқазақстандық шертпе дәстүрінің ерекшеліктеріне күйлердің ән тектес әуенді, сазды және жұмсақ нәзік үнді болып келуін, саусақ басымен шертіп тарту әдістерін жатқызуға болады. Олардың мазмұнына психологиялық суреттемелер, терең толғаныстар, әйелдердің нәзік бейнелері тән.

Халық арасында әр күйшінің өз қолтаңбасы стильдік ерекшелігі, орындаушылық тәсілдері баршылығына белгілі. Енді сол дәулескер күйші аталарымызды еске түсіріп, сонау заманнан сыр шертейік.

Күй атасы Құрманғазының біздің өмірімізде алатын орны ерекше. Құрманғазы күйлерінен қазақ жерінің тіршілік тынысын, шексіз кең даланы, тұлпардың шабысын сезініп, халқымыздың күш - қуатын, сырын ұғамыз. Күйші домбыраның орындау әдістерін, аспаптың дыбыстық және техникалық бай мүмкіндіктерін мейлінше ұтымды қолдана білген. Құрманғазы күйлеріндегі тағы бір ерекшелік – композитор күйдің шарықтау шегі, яғни кіші саға мен үлкен сағаның дамып, жазыла түсуінің арқасында домбыра диапазонын өне бойында ауытқымай сақтап отырады. Оның «Сарыарқа», «Алатау», «Бұлбұлдың құрғыры» күйлері туған жер мен табиғат сұлулығын бейнелесе, «Төремұрат», «Адай», «Лауішкен», «Кішкентай» күйлері адам образдарын суреттейтін арнау – шығармалар. Ал «Ақжелең», «Байжұма», «Балбырауын», «Терісқақпай» күйлері қазақ музыкасында қалыптасқан дәстүрлі жанрлардың негізінде шығарылған. Сонымен қатар, «Қайран шешем», «Қызыл қайың», «Кісен ашқан», «Түрмеден қашқан» тәрізді күйшінің өз өміріндегі оқиғаларға байланысты шығарылған күйлері композитор шығармашылығында елеулі орын алады. Құрманғазы – қазақ музыкасының классигі.

Дәулеткерей – философиялық дүниетанымы терең, ойшыл композитор. Ол қазақтың аспаптық музыкасының лирикалық күйлер бағытын қалады. Оның нәзік психологиялық әйелдер образын сомдаған «Қыз Ақжелен», «Құдаша», «Ақбала қыз», сыршыл көңіл күйді бейнелейтін «Қоңыр», «Көркем ханым», бұлбұл құстың поэтикалық образына арналған «Бұлбұл» күйлері осының айғағы. Күйші «Топан», «Жігер» күйлерінде терең философиялық толғанысты суреттесе, «Салық өлген» атты жоқтау күйінде ауыр трагедиялық сезім толқынысын бейнелеген. Дәулеткерей күйлерінің құрылысындағы аса дамыған бөлімі – орта буын мен кіші саға. Үлкен саға орнықты көрсетілмегенімен, композитор күй желісін дамыта отырып, үлкен саға пернелеріне де барып қайтады.

Дәулеткерей күйлері орындаушылық тұрғыдан үлкен шеберлікті талап етеді. Дәулеткерейдің өзіндік ойнау мәнері қазақ қоғамының жоғарғы аристократиясы арасында жайылған «төре тартысы» этикасына байланысты қалыптасты. Құрманғазы күйлеріндегі оң қолдың қағыс ауқымы кең болуы төре күйлерінде кездеспейді. Дәулеткерей күйлерінің оң қол ауқымы «тар» болып, домбыраның мойыны аса жоғары көтерілмейді. Күйлердің әрбір қағысы барлық саусақ пен жұдырықтың түйілген қалпында артық қимылсыз, жұмсақ және дәл орындауды керек етеді. Дәулеткерей күйлерін орындағанда дыбыстың интонациялық тазалығы мен тербелісін, мелизмдер мен қағыс өрнектерін дәл сақтау керек.

Қазанғаптың күйлері өзінің орындалу тәсілі жөнінен де, мазмұны мен әуені жағынан да ерекше. Оның күйлерінен тегеурінді жойқын күш сезілмейді, тұнық лиризммен өрілген күй арқауындағы әрбір ойы философиялық тұжырымға негізделеді. Мәнерлі, қоңыр үнді, биязы күйлері тыңдаушысының жан дүниесін баурап алып, терең де, тылсым дүние төріне жетелей жөнеледі.

Қазанғаптың күйлерінде қағыс түрлері қаншалықты құбылып, тыныс-демі қаншалықты өзгергенімен, барлық күйлеріндегі саз – әуен бітімділігі ұзара сақталып отырады. Оң қол қағысының қимыл-қозғалысы күй әуенін айқындауда басты тетік болып табылады. Қазанғап күйлерін тек ойгап қою аз, оған орындаушы жан тәнімен берілу қажет.

Қазанғап күйлерінің өн бойында кездесетін «ілме» қағыстар мен «қара» қағыстарды сипай, әдемі үн шығара қағу әдістерімен орындау, «теріс» қағыстарды – сұқ саусақ пен бас бармақтың көмегімен алуымен ерекшеленеді.

Қазанғаптың Балжан қызға арналған он бес түрлі күйі бар. «Жұртта қалған», «Боз жорғаның бөгелек қағуы», «Кербез Ақжелен», «Шырылдатпа», «Жер күйі» - деген күйлері бар.

Абыл – Маңғыстау мектебінің күйшісі. Ол Адайдың атақты домбырашысы Қошқардан тәлім-тәрбие алып, күйлерін үйренген. Абыл стилі жағынан басқа композиторларға ұқсамайды. Оның күйлерінің формасы өте күрделі болып келеді. Абыл күйлерінде жалпы Батыс Қазақстан күйлеріне тән форма заңдылықтары сақталса да, бас буын мен күй тақырыбының арасы бөлінбей, күй формасының жалпы құрылысымен тұтасып жатады.

Домбыраның орта буынында бірнеше тұрақталған ладтық пернелер кездесіп, олардың әрқайсысының өрнектеліп (айналшықтап) орындалуына байланысты күйдің дамуы негізінде домбыраның орта шенінде жүреді. «Нарату» күйінде саға функциясы күйдің шарықтау шегі сияқты емес, дамудың тағы бір кезеңі іспетті. Ал «Абыл» күйінде кіші саға мүлдем жоқ, үлкен саға дәстүрлі қалпында көрсетілген. Әр буынның қайталанып отыруы және әр бөлімнен қайтқан қайырымдардың үнемі дамып, өзгеріп,…