Бауыржан Момышұлы және Ұшқан ұя сценарийі

1-жүргізуші

Сәлеметсіздер ме ,құрметті ,ұстаздар,оқушылар мен қонақтар! «Бір аймақ-бір кітап» акциясы аясында Бауыржан Момышұлының «Ұшқан ұя» хикаяты бойынша өткізгелі отырған іс-шарамызға хош келіпсіздер!

2-жүргізуші

Бауыржан Момышұлының "Ұшқан ұя" повесі 1974 жылы жазылған. Бұл еңбек - халқымыздың XX ғасырдың басындағы этнографиялық энциклопедиясы іспетті аса құнды, қазақ руханиятының қазынасы. Салт-сана, дәстүр, ұлттық келбеті өте шынайы суреттеледі. Бауыржан Момышұлының «Ұшқан ұя» кітабында он алтыншы жылдың дүрбелеңі мен күштеп ұжымдастыру кезіндегі тартыстар батыл айтылып, Кеңес өкіметі қалыптасуының алғашқы жылдары кеңінен қамтылған.

«Ұшқан ұя « кітабы 1976 жылы Мемлекеттік сыйлыққа ие болған.

1-Жүргізуші

Туған жерім Мыңбұлақ, арналы Ақсай,

Ішсем суы татиды шекер балдай.

Қызғалдақ, қалың егіс, көк жоңышқа

Сенен артық жер, шіркін, өтер қандай?

Көкорай шалғын, кең өлкем, жерің дәмді,

Жазың салқын, жайлауың малға жайлы

Сағынып алыс жерден келгенімде,

Көзім тойып //көркіңе// мейірім қанды,-

деп батыр бабамыз жырға қосқан Мыңбұлақ жерінде даңқты қолбасшы, Халық қаһарманы, ҚР Мемлекеттік сыйлығының лауреаты, жазушы Бауыржан Момышұлы 1910 жылы 24 желтоқсанда Жамбыл облысы, Жуалы ауданы, Көлбастау ауылында дүниеге келген.

2-жүргізуші:

Б.Момышұлының қаламынан шыққан шығармалар көп. «Қанмен жазылған кітап», «Ұшқан ұя» , «Москва үшін шайқас», «Майдандас достарым», «Генерал Панфилов», «Төлеген Тоқтаров».

Б.Момышұлы орыс және қазақ тілдерінде бірдей жазды.Оның «Біздің отбасы», «Артымызда Москва», «Майдандағы кездесулер»сияқты кітаптары бірнеше шетелдік тілдерге аударылып басылған. 1-жүргізуші: «Ұшқан ұя « хикаятында жазушы әкесі жайлы былай толғанады:

Мен туғанда, әкем елуді еңсеріп қалған кісі екен. Әкем өз бетінше талпынып жүріп ескіше сауатын ашып алыпты. Содан өле-өлгенше өз бетінше оқып-тоқыған адам. Ол есеп-қисапты тәуір білетін. Тіпті орыс алфавитін де ежіктеп шығара беруші еді. Жас күнінде ағаш ұста болыпты, етікші де атаныпты, тәуіпшілдігі де бар екен. Әсіресе, зергерлікті жақсы көрген. Әкем өз жанынан өлең шығарып, жиын-тойда айтысқа да түсіп жүріпті. Ескі ақын жыраулардың термелерін, қиссаларын жақсы көріп тыңдайтын. Момыш әкем ат жалын тартып мініп, бозбала халге жеткенде, Имаш бабам шаруа билігін соның қолына беріпті. Ауылдағы келін-кепшікті бір шыбықпен айдайтын адуынды Қызтумас әжемнің өзі де: - Момыштан сұраңдар, Момыш біледі, - деп отырады екен.

2-жүргізуші:

Имаш бабамның көзінің тірісінің өзінде біздің шағын ауылды - Момыш ауылы дейді екен. Шаруамыз шап-шағын еді. Біздің үйдің іші қартайған Имаш бабамнан бастап, есін енді- енді біліп келе жатқан баласына дейін жеген нанын табан ақы, маңдай терімен тапқан. Ешкімді жалдамаған, ешкімге жалданбаған. Жас кезінде әкемді әйелдер жағы «Молда бала» дейді екен, кейін «Ұста бала» дейтін болыпты. Ал, әжем оны «Қара қатпа» деуші еді. Әкем орта бойлы, арық қара кісі еді. Әжем оны «Тарамыс» деп те атайтын. Сол күштілігіне бола атаса керек.

1-жүргізуші

Бауыржан Момышұлының тәрбиесінде әжесі ерекше орын алған. Әжесі немересін халықтың ән-жырына, ертегі-әңгімесіне сусындатып өсірген. Бауыржанның анасы Рәзия -қазақ келіні. Шешесінен үш жасында жетім қалған, оны әжесі мен әкесінің әңгімелерінен білетін жазушы Бауыржан ол кісі туралы көп жаза алмайтын еді.Сөйте тұра,кішкентай өмір үзігі арқылы-ақ білікті, ұлттық салт -дәстүрімізге жетік, ибалы,иманды қазақ келінінің жақсы болмысын өте әдемі,әрі дәл бейнелеген.

2-жүргізуші:

Жазушы «Ұшқан ұя» шығармасында балалық шағында, көрген, куә болған оқиғалар арқылы жалпы сол тұстағы әлеуметтік кезеңді, қоғамдық өмірді суреттейді. Қаламгер өзінің ес біле бастаған кезінен мектеп табалдырығын аттағанға дейінгі өмірін еркін әңгімелейді.Повесте қазақ ауылының көрінісі байыпты да терең бейнеленеді. Бауыржан Момышұлы өзі өмір сүрген дәуірді шыншыл суреттеп өмір сыйлаған қуанышты, қиындықтарды шыншылдықпен жаза алды.

1-жүргізуші:Балалар, сендер батыр атамыздың осы еңбегімен оқып,таныстыңдар деп ойлаймыз.

Сондықтан келесі сөздің кезегін өздеріңе береміз.Кәне,ойларымызды ортаға салайық.

(1-4 оқушы сөйлейді)

1-оқушы: «Ұшқан ұядағы» Бауыржан Момышұлының әжесінің образын жылы сезім, шуақты көңілдің нұрынан жаралған образ деп айтар едім. Бауыржанның қандай қиындық болса да ,шыдаған, қайсар,ақылды ана.Менің ойымша, Бауыржан атамыздың батыр , адал , қайсар болып өсуіне әжесі көп әсер етті.

Бауыржан атаның әжесінің өзі де қайсар, адуынды,ақылды адам. Оны біз хикаятты оқығанда байқадық. Әжесі халық ертегілерін жақсы білетін,әдет-ғұрыпты сақтаған, тіпті ұнамаса үлкен балаларының өзін де ұрсып алатын, бетті, бірақ мейірімді ана. Ол немересіне обал ,сауап дегенді,жақсылық пен жамандықты үйретті.

2-оқушы: М.Әуезовтің «Абай жолы» романындағы Зере сықылды Бауыржанның әжесі де қазақ халқының қашаннан өмір қазанында қорыған ұзақ тәжірибеде шыңдалған даналық ұғымдарын, ізгі салт, дәстүрлерін бойында сақтаған адам, өмірдің сұлулығын, еңбектің поэзиясын, достық пен бірліктің, адамгершілік пен адал семьяның қадірін, қажеттігін ұғынған жан және осы ұрпақтарды өз төңірегіне, әсіресе сүйікті немересінің жүрегіне бала кезінен бастап еккен ана.

3-оқушы:

Батыр атаның бойындағы жақсы қасиеттер әкесімен де дарыған.

Жеті атаны білу, еңбек ету, өтірік айтпау, үлкенді сыйлау, туған халқының салт-дәстүрін жетік білуге батыр өзінің әкесінен үйренеді.Әкесі сегіз қырлы ,бір сырлы адам.Етік тігеді,ұста болады, хат таниды, билік айтады, өлең шығарады. Қызы Үбиян тұрмысқа шыққанда оған зергерлік бұйымдар жасағаны туралы да оқыдық. «Ұл әкеге қарап өседі» дегендей Бауыржан атамыздың бойындағы ақылдылық ,ұстамдылық әкесінен дарыған деп айтқым келеді.

4-оқушы

Бауыржан атаның бойындағы өжеттік қасиет Момынқұл көкесінен дарыған деп ойлаймын. Момынқұл әжесінің кенже баласы,ерке болса да, ештеңеден қорықпайтын батыл болады. Өжет, намысын ешкімге жібермейтін адам. Бұны біз хикаяттың мына жерінен байқадық.

Нығмет ауылына келін боп түскен Запира деген сұлу әйел күйеуінен қорлық көріп ,үйіне кетіп қалады.Келін дауы қыс бойы созылады. Нұрбай қызын жібермейді.Ақыры бес ұлы мен Нұрбай және Нығмет ауылынан алты жігіт екі рудың намысын қорғап таласқа шығады. Нұрбайдың балалары жеңдік деп тұрғанда сол ауылдың бір жігіті шартты бұзады.Сайыс шартын бұзып,топқа қосылады. Бұған шыдамаған Момынқұл бир шетінен қырғидай тиіп, Нұрбайдың балаларын жеңіп кетеді. Нұрбай еріксіз қызын қайтарады.

Екінші өжеттігі Аққұл қария он жігітке сабатқанда қарап тұрмай жалғыз өзі сол он жігітті жеңіп кетеді.

Момынқұл осындай батыл болғанымен қатар,үлкенді сыйлай білетін адам.Хикаятта жазушы Момынқұлды көке деп жылы лебізбен еске алады.

1-жүргізуші:Рақмет,балалар. Ал енді кезекті көрініске берейік (1-көрініс болады)2-жүргізуші: Осы көріністе қандай салт –дәстүр кездесті?

Жауап:Сүйінші сұрау. Құтты болсын айту.Бата беру .Сәлем салу

2-жүргізуші: Бұл жоралғылар қашан орындалады? (сүйінші,құтты болсын,сәлем салу,бата туралы айтады)

1-жүргізуші:Рақмет,балалар, ал енді екінші көрініске назар аударайық.2-көрініс Ауыл ақсақалдары әңгімелесіп отырады.

1-жүргізуші:Қандай салт-дәстүрдің көрінісін байқадық?

Жауап:7 ата, сәлем беру

5-оқушы:Жауап: Сүйінші – қуанышты хабар әкелушіге берілетін сыйлық. Дүниеге жас нәресте келуін, келін түскенді, алыстағы сағынған адамның келгендігін, жоғары атақ, үлкен сыйлық берілуін, т.б. қуанышты сәттерді алғаш хабарлаушы сүйінші сұрайды. Сүйіншіге бағалы зат немесе ақша береді.Қуанышты хабар жеткізуші адам «сүйінші-сүйінші» деп келеді. Мұндайда қуанышты үй иесі «қалағаныңды ал» дейді. Немесе оған риза болатындай сыйлық ұсынады. Бұл қуанудың, ризалықтың белгісі

6-оқушы: