Беғазы-Дәндібай мәдениеті туралы Қазақстан тарихы мақаласы

Беғазы-Дәндібай мәдениеті — өркениет бастауы

Қазақстан аумағында ежелгі өркениеттердің дамуы біздің заманымызға дейінгі мыңжылдықтардан бастау алады. Солардың бірі — Беғазы-Дәндібай мәдениеті, ол қола дәуірінің соңғы кезеңінде, яғни б.з.б. XII–VIII ғасырлар аралығында өмір сүрген. Бұл мәдениет — тек Қазақстан үшін ғана емес, бүкіл Орталық Азия тарихы үшін де маңызды археологиялық және мәдени мұра болып табылады.

Мәдениеттің зерттелуі

Беғазы-Дәндібай мәдениеті алғаш рет ХХ ғасырдың ортасында археолог Ә.Х. Марғұлан бастаған ғалымдар тобының зерттеулері арқылы ашылды. Бұл мәдениетке атау берген екі ірі ескерткіш — Беғазы (Қарағанды облысында) және Дәндібай (Жезқазған маңында) қазба жұмыстары кезінде табылған. Осыдан кейін бұл атау бүкіл Орталық Қазақстандағы бірегей археологиялық мәдениетке ортақ ат ретінде қолданылды.

Материалдық мәдениеті

Беғазы-Дәндібай мәдениетінің тұрғындары отырықшы өмір салтын ұстанған. Олар:

ірі тас қорымдар мен мавзолейлер салған,

балшық және тас үйлерде тұрған,

егіншілік пен мал шаруашылығын қатар дамытқан,

қоладан жасалған құрал-саймандарды, қару-жарақты, әшекей бұйымдарды шебер қолданған.

Ескерткіштерде табылған зергерлік бұйымдар, қыш ыдыстар, қоладан құйылған балталар мен пышақтар — сол дәуірдегі тұрмыс пен өнердің жоғары деңгейде болғанын дәлелдейді.

Архитектуралық ерекшеліктері

Беғазы-Дәндібай мәдениетінің ең ірі жетістіктерінің бірі — монументалды жерлеу құрылыстары. Бұл құрылыстар тастан қаланған, кейбіреулері дөңгелек немесе төртбұрышты формада салынған, ішкі құрылымдары күрделі, бірнеше бөлмеден тұрған. Мұндай күрделі кесенелер тек бай немесе беделді адамдарға арналған болуы мүмкін.

Қоғамдық құрылымы

Бұл мәдениет қоғамында әлеуметтік теңсіздік пайда болғанының алғашқы белгілері байқалады. Қабірлердің көлемі мен зираттарға қойылған заттардың айырмашылығы қоғамда басшы топ пен қарапайым халық арасында әлеуметтік айырмашылық болғанын көрсетеді. Бұл — кейінгі таптық қоғамның пайда болуының алғышарттары еді.

Мәдени мұра ретінде маңызы

Беғазы-Дәндібай мәдениеті — Қазақстан жеріндегі алғашқы өркениеттік белгілердің бірі. Оның дамуы:

сәулет өнерінің дамуын,

отырықшылық пен мал шаруашылығының қатар өркендегенін,

металлургия мен қолөнердің жоғары деңгейге жеткенін дәлелдейді.

Бұл мәдениет — қазақ халқының ежелгі ата-бабаларының өзіндік рухани және материалдық өркениет құра алғанының айғағы.

Қорытынды