Бейімбет Майлин туралы ғылыми жоба 10 сынып

Маңғыстау облысы, Мұнайлы ауданы

«№9 Жалпы білім беретін мектеп» КММ

Ғылыми жоба

130 жас

Тақырыбы: «Арыстардың ақыры. Бейімбет Майлин»

Бағыты: Тариx және әдебиет пәні

Тақырыбы: «Арыстардың ақыры. Бейімбет Майлин»

Бағыты: Тариx және әдебиет пәні

Оқушы: Қапарова Гулназ 10 «Ә»

Жетекші: А.К.Көшербаева тариx пәнінің

мұғалімі

2024 ж

Абстракт (аннотация)

Тақырыптың өзектілігі: Әрбір үлкен жазушы өзінің көркем шығармаларында ғана емес, сонымен қатар туған әдебиет жайын ойлай отыра атқарған өзге істерінде де, әдебиеттің жаңа жас күштерін тәрбиелеуге, халықтың рухани қазынасының дәреже-деңгейін көтере беруге азаматтық борыш сезімімен келіп ат салысу бағытында да ерекше үлкен болуы тиіс. Б. Майлиннің жақсы повестері жас прозамызға көрнекті, үлгілі туынды болып қосылды. Олардың тақырыптары жаңа, идеясы сара, композициялық пішіндері келісімді, шебер қиюласқан, конфликт негіздерінде дүбірлі ұлы дəуіріміздің күресті өмір сырлары бар, кейіпкерлері замандастарымыздың арман-талабын, жан сырын жеткізеді. Б.Майлин күнделікті қарапайым сөздерге поэзиялық, көркемдік қасиеттер дарытты. Қазақтың əдеби тілін байытты. Өз повестерінде шын мəнінде реалист жазушы ретінде көрініп, мəдениетіміздің қажетті төрінен мəңгі орын тепті.

Кіріспе\

Талант əр алуан. Оның қыры мен сырын жарқ еткізіп аша салу – кімге де болса қиын. Əсіресе, бұл ұлы жазушы, ірі таланттарға қас сипат. Сондай – əрқилы сыры көп талант иесі жазушының бірі – Б.Майлин.

1913 жыл мен 1933 жылдың арасындағы жазушының шығармашылық жолына көз тіксек, Бейімбеттей өнімді еңбек берген жазушы қазақ əдебиеті тарихында жоқ. Қазіргі тоғыз томға мөлшерлеп шығарған Майлин еңбектері, оның қаламынан туған туындыларды толық қамти алмайды. Əлі жиналмаған, қолға түспеген шығармалары талай томдық екені талассыз.

Күлкісіз өмір жоқ. Өмірдің кемшілік жағын көрсету үшін оқығанда күлкі шақырарлық сөз, сөйлем, сөз тіркестерін шебер қолдануды кейбір жазушылар негізгі əдістерінің бірі етеді. Осы топқа жататын жазушының бірі – Б.Майлин. Оның көптеген əңгіме, фельетон, оқшаулары, өлеңдері юморлық əдіспен жазылған.

Казақ халқының табиғатына тəн əдеби нұсқаларында ғасырлар бойы дамып, қалыптасқан əзіл, əжуа, күлдіргі əдіс Майлин туындыларынан өзінің өрісін тауып, өрлеген биігіне жетті. Бейімбет шығармаларында, əсіресе, өлендерінде күлкі шақырмайтын өлеңдер аз кездеседі.

Мысалы, «Құдық басында» атты өлеңін алсақ, қалада бір-екі жыл оқып, еліне оралған Дəмештің киім-киіс, жүріс-тұрысы өмірге ескілік көзқарас тұрғысынан қарайтын ауыл əйелдеріне ерсі. Дəмешке «азған», ата-анасына күйікке біткен бала деп қарайды.

Əрине, оны мұндай ұғымға жеткізген алдымен өмір соққысы. Асырап отырған жалғыз баласы 16-жылы солдатқа алынып, «өліп кетерлік» халге келсе, 1921 жылдар аштыққа ұшырайды, үй-ішімен қайыршылық халге жетеді. Бай ағайындары қараспай, оларды қаңғыртып жібереді. Осы жағдайлар Мырқымбайға кейін ой салады.

(https://barinbil.kz/gylymi-jobalar/e-zdik-ylymi-zhoba-b-majlin-shy-armashyly-y/?ysclid=lt46cyoclx563950281)

Ақын тек ұнамды қаһармандар ғана емес, ұнамсыз қаһармандардың бейнелерін де тамаша шебер жасайды. Шын мініскерлер – алтын мен жез, мыс пен күміске бірдей ұста дегендей, Майлин қаламынан туған жағымсыз образдарда қысқа монолог, диалогтар арқылы оп-оңай-ақ жəне көркем жасалына салады. Жұртқа қазір кеңінен таныс «Ыбыраймыз, Ыбыраймын» өлеңінде айырықша суреттеу де, үздік сөз образы, теңеу-метафора, не фигуралық сөз тіркестері де жоқ. Бəрі де жəй қарапайым-ақ сөздер. Əйтсе де, Ыбырайдың кешегісі мен бүгінгісі көз алдыңда тұрады. Оның болып тұрған кезіндегі менмендігі де, күні озып, ері мойнына кеткен кезіндегі сүмірейген сүдіні де айқын танылады. Өлеңді оқығанда ақынның ұсталығына еріксіз сүйінесіз. Себебі не?

Бізше ақын орынсыз қолданылатын, ойға азық болар нəрі жоқ, немесе сезімге əсер етер əрі жоқ, сылдыр сөз, шұбалыңқы сөйлем, көпірмеліктен аулақ. Ақын өз ойын беруге ең керекті сөздерді ғана алуы жəне ол сөздер қаһарманның бір қырын көрсетуі, əрі қарапайым, əрі жинақы болуы. Сонымен қатар ол сөздерде ирония, сарказмдік, күлкі шақырарлық бір қасиет – міндетті түрде араласа жүруі. Нəзік юмор – Б.Майлиннің негізгі стиль ерекшелігі. Мұны біз оның барлық жанр түрлерінен де кездестіреміз.

Негізгі бөлім. Тариxтан алған орны

Қазақ әдебиеті үшін ХХ ғасыр аса ауыр кезең болғанын біз тарих беттерінен білеміз. Жүрегі «елім» деп соғатын азаматтар үшін сол кездегі мақсат - халықтың көзін ашу, санасын ояту еді. Бұл мәселелер Кеңес өкіметі орнағаннан кейінгі уақыттағы әдебиетке келген ақын – жазушыларымыздың да назарынан тыс қалмады. Сондай біртуар әрі ақын, әрі жазушы тұлғаларымыздың бірі – Бейімбет Майлин еді.

Б. Майлин, өзімен замандас Қазақ қаламгерлерінің көбі сияқты, жазуды өлеңнен бастағанымен, көп ұзамай прозаға ден қойған, бұл жанрдағы алғашкы туындыларының өзімен-ақ үлкен суреткер екенін паш еткен жазушы. Ол қазақ әдебиетіне проза жанрын қалыптастыруда керемет еңбекқорлық пен үздік шеберлік танытты. Әсіресе оның қуатты талантын айғақтайтын әңгімелері сан жағынан ғана емес, идеялық-көркемдік деңгейімен де қазақ прозасының алтын қорындағы інжу-маржандары болып табылады.

Көркем шығарма – ақиқат өмірдің көрінісі. Онда нақтылы өмірдің ізі, сәулесі, шындығы барынша көрсетіліп суреттеледі. Мұнда қайталанбас бейнесімен сомдалған кейіпкерлер әрекет етеді. Сол сияқты Бейімбет Майлин шығармалары да өмір шындығын нақты суреттейтін ірі шығармалар қатарына кіреді. Б. Майлин әңгімелерінде ауыл адамдарының жаңа тұрмысқа көшуінің қиын процесі терең білгірлікпен біртіндеп, сатылап әңгімеленеді. "Қара шелек" деген әңгімесінде колхозға ұйымдасудың бір көрінісі шынайы суреттелген. Мұнда қарапайым ауыл әйелдерінің бірі Айшаның "Коллектив боламыз" деген жиналыста ойламаған жерден белсенділік көрсетіп, ауыл адамдарының атынан сөйлеуі, "майкөт" болған екі байдың жиналыстан шығарылуын талап етуі, ақырында өзі артель бастығы болып сайлануы баяндалады. Бейімбет Майлин ауыл көрінісін суреттей отырып халықтың өмір салтын,әдет – ғұрпын,мінез –құлқын,сүйекке сіңген әдетін сынай жазады.Жиналыс кезінде өжеттік көрсеткен Айша, кенет өзін артель бастығы етіп сайлағанда, қатты толқиды. Қолдағы малын ортаға салуға іштей қимағанмен, ол жұрттың ауқымынан, заманның ағымынан сырт кете алмайды... Сөйте тұра, қара шелегін бүлдіріп қойғаны үшін Айша көрші әйелге қол жұмсайды. Оқиғалар мен

Ал "Ұлбосын" атты әңгімесінде автор ауылдағы жалған белсенділердің зиянкестігін шебер көрсетеді. Жалпы, Б. Майлин шығармаларында колхоз қозғалысына орасан зардап келтірген арамза атқамінерлердің ұнамсыз қылықтары әшкереленіп отырады. "Ұлбосында" да солай. Колхоз жаңа ұйымдасып, әлі де көңілдері дүдәмал жүрген адамдарды шолақ белсенділер дүрліктіре түседі. Осыдан-ақ ондайлардың ауыл өміріне қаншалық залал келтіргенін сезуге болады.

Әңгімелерді Бейімбет Майлин өмірден алғандай етіп,өмірдегі тұрмыс – тіршілікті нақты іс – әрекеттер арқылы суреттейді.

Жазушы жеке адамдар өмірінің күнделікті қарым-қатынас шындығынан қоғамдық тіршіліктің сырын аңғарта біледі, "кішкентай" фактілерден үлкен тарихтың сипатын сездіреді.

Б. Майлиннің бірсыпыра шығармасында топас белсенділердің ұнамсыз бейнелері жасалған. Өздері ештеңенің жөн-жосығын түсінбесе де, мансапқа қызығып, көп нәрсені бүлдіреді. Ондайлар "шаш ал десе, бас алуға әзір", айқайға, зорлыққа үйір. Отызыншы жылдардың бас кезіндегі Қазақстанда орын алған нәубетке жандайшаптар айрықша себепкер.

Б.Майлиннің әңгімелері өмір шындығын дөп басып,көрсететін реалистік көрініспен, көркемдік биік өресімен,тақырыбының әр алуандығымен ерекшеленеді. Ол көркем әңгімелері арқылы өзі өмір сүрген заман тынысы мен тқоғам өмірін шынайы көрсете алған қаламгер.

Өзінің проза жанрындағы тұңғыш туындысы—"Шұғаның белгісі" хикаятын Б. Майлин жасы жиырмаға толар-толмаста "Садақ" атты қолжазба журналда жариялайды. Соған қарамастан, бұл шығарма күні бүгінге дейін қазақ прозасының айтулы үлгілерінің бірі болып қалып отыр. Егер ол кез — 1914—1915 жылдары — қазақ прозасының жаңа ғана бой көтере бастаған балаң шағы екенін ескерсек, онда мұндай ғажайып туындыны қолына жаңа қалам ұстаған шәкірт талапкердің дүниеге әкелуі танымдық тұрғыдан да ерекше қызық кұбылыс. Хикаятта ескі қазақ қоғамындағы кезекті мәселе — әйел теңсіздігі, бірін-бірі сүйген жастардың махаббат бостандығы әңгіме болады.

"Шұғаның белгісі" — жастардың теңдік, еркіндікті аңсап, әлеуметтік әділетсіздіктерге қарсы үн көтере бастағанын шынайы бейнелеген шығарма.

Б.Майлин тудырған Шұға,Әбдірахман,Күлпаш,Жалбыр,Раушан,Дайрабай сынды образдар – типтік дәрежеге көтерілген бейнелер. Бейімбет атамыздың шығармаларын оқығанда бұлардың бәрін көргендей,бәрімен бірге жүргендей боламыз.Мұнысына қарап Бейімбет Майлинді өз заманының тарихын жазған тұлға деп атасақ та қателеспейміз.

Шамамен, XX ғасырдың алғашқы ширегінде қатарласа қалам сілтеген өзінің дарынды замандастары сияқты, Б.Майлин де бір емес, бірнеше жанрда өндіре еңбектенген әмбебап суреткер. Бұл өзі жалпы, жас, жазба әдебиеттің әлеуметтік күшті сұраныс жағдайындағы қалыптасу дәуіріне тән сипат болса керек. Өзі отына күйіп, суығына тоңған, кім-кімнен де артық болмаса, кем білмейтін және поэзиясы мен прозасында суретті шежіресін жасаған өмірді "жанды қалпында" көрермендер мен сахна арқылы беттестіру өзіне де қызық көрінген. Оның үстіне, әсіресе прозасындағы тұрмыс суреттері мен типтік кейіпкерлері қатты кызықтыратын оқырмандар оларды сахнадан көргілері келгені анық.

Осылар түрткі болған еңбекқор талант бұл жанрда да кұлшына қалам сілтейді, соның нәтижесінде қазақтың жас драматургиясына саны жағынан да, көркемдік құндылығы (жанрлы сапасы) жағынан да сүбелі үлес болып қосылған туындылар береді. Олардың қазақ әдебиеті тарихында алатын орны жағынан елеулілерінің ұзын саны 10-нан асады. Олардың ішінен "Шаншар молда", "Ауыл мектебі", "Неке қияр", "Амангелді", "Көзілдірік", "Талтаңбайдың тәртібі", "Майдан" тәрізді көп актілі комедиялар мен драмаларын бөліп атауға болады.

Әсіресе мінезді саралап, образ сомдауда үлкен шеберлік танытады, кейіпкерлер даралана, ірілене түседі. Пьесаның мазмұны қыз айттырудан неке қию төңірегіндегі ырым-жырымдарымен қоса алынған көне салттың көлеңкелі жақтары десек, соның бәрін, атынан да көрініп тұрғандай, Ылаңбайдың (бас кейіпкер) іс-әрекеті,…