Бие сүтінің емдік қасиеті туралы ғылыми жұмыс

Мазмұны

I. Кіріспе

1. Қымыз –сусын 3-4

II. Негізгі бөлім.

2. 1 Тарихқа көз жүгіртсек....

2. 2. Қымыздың маңыздылығы оның дайындау процестері

2.3 Қымыздың химиялық құрамы.

III. Қорытынды.

3.1 Мектеп оқушыларының қымызды пайдалануы (әлеуметтік сауалнама).

ІV. Пайдаланылған әдебиеттер тізбесі

Аннотация

1.Ғылыми зерттеу жұмысының мақсаты:

Сусын ретінде қымыздың тағамдық қор қатарында алатын орнын, құрамдас бөліктерін анықтау әдісін үйрене отырып, түрлерін, құрамы мен қасиеттері бойынша салыстыру, эксперимент жасау, адам ағзасына тигізетін әсерін білу.

Болжам: Қымыздың құрамын, қасиеттерін зертеу арқылы мектеп эксперименттерін жетілдіруге ықпал ететін және әлеуметтік мәселелер қарастырылды.

Зерттеу кезеңдері:

1-кезең – Зерттеу тақырыбын табу, әдебиеттермен танысу және материалдар жинақтау;

2-кезең- Экспериментті жобалау;

3-кезең- Жинақталған материалды сұрыптап, негізгі мақсатты ашуға жұмыстану;

4-кезең- Эксперимент жасап, жұмысты жүйелеу, рәсімдеу, қорытындылау, жазу.

Зерттеу әдісі: Зерттеуде жинақтау, саралау, әдеби-ғылыми талдау, химия лабораториясында құрамындағы заттарға сапалық реакция жасау әдістері басшылыққа алынды.

5.Зерттеу жаңалығы мен зерттеу дәрежесі:

6.Зерттеу нәтижесі:

Сусын туралы пайдалы қажетті тарихи және ғылыми сипаттағы деректерді енгізе отырып, адам организміне пайдалы әсерлеріне зерттеу жүргізілді.

Қорытынды:

Дүниежүзі халықтарының тарихында және күнделікті өмірде ерекше орын алатын қымыз, қымыз ішу, сусынды әзірлеу әдістері және соған байлынысты рәсімдерді зерттей келе адам организміне әсерін байыптау.

Кіріспе

Қымыз – биенің сүтінен дайындалатын денсаулыққа шипалы әрі жұғымды сусын. Қымыз қазақ халқының ұлттық тағамдарының ішіндегі ең құрметті дастарқан дәмінің бірі. Сары қымыз дертке шипа, денеге күш. Қымыз негізінен жылқы терісінен тігіліп, әбден – тобылғы түтінінің ысы сіңген сабада не болмаса ағаш күбіде ашытылады. Қымыздың ашытқысы «Қор» деп аталады. Дәкеге түйген қорды сабаға не күбіге салып, оның үстіне бір шелектей жаңа сауған салқын саумалды құйып, ыдыстың сыртын жылылап орап тастайды. Қор езіліп саумалға тегіс тарағанда саумалдың дәмі қышқылданады. Сөйтіп, жаңа қор жасалады. Жаңа қордың үстіне салқындатылған (әйтпесе қымыз іріп кетеді) саумалды құйып, әр жолы саумал құйылған сайын піспекпен жарты сағаттай пісіп араластырып отырады. Қымыз ашытылатын ыдыстың ішіне қойдың сүр құйрығын не болмаса жылқының сүр қазысы мен семіз жаясын салып жіберсе, қымыз майлы әрі жұмсақ болады. Әдетте қымыздың өзінен де май шығады. Ол май қаралтқымданып, қымыздың бетінде қалқып жүреді. Іңірде пісілген қымызды жылылап қымтап қойып, келесі күні биенің бас сауымы сауылып болғаннан кейін ғана қотарады. Саба мен күбіні ең кемі аптасына бір рет әбден жуып, кептіру, ең кемі бір рет ыстап отыру қажет. Дер

Қымыздың дәмін келтіріп және күшейту үшін қосылатын заттар:* Кепкен сүр қазы * Қойдың еті* Қойдың құйрығы * Қалампыр* Күшала* Көк қылша * Жылқының тобығы* Қант * Бал* Мейіз * Кептірілген өрік* Құйма күміс (жамбы)

Қымыздың ашытқысы:* Ұйытқы * Қор* Қораба * Ерім* Тұз сіңген жылқының жаясы * Ашыған нан* Ашыған бидай көже * Жылқының жақ сүйегі* Жылқының ортан жілігінің басы (пісірілген) 5

Сабаны ыстайтын заттар:* Тобылғы* Қайыңның қабығы

Зерттеу бөліміХалқымыздың дәстүрлі білім мен тәрбиелер жиынтығы – ғұмыр бойы жинақталған тәжірибелердің қорытындысы. Онда талай ғасырлар сүзгісінен өткен ұғымдар, түсініктер, пайымдар жатыр. Мәдени мұралар уақыт озып, қоғам дамыған сайын екшеленіп, жаңарып жаңа мазмұнға ие болады. Сондықтан қазақ халқының мәдени мұралары адамзат баласының қол жеткізген дана пікірлері мен асыл ойларына, тәжірибелік тұжырымына өте бай. Мәдени мұралардың тәрбиелік мәні әрқашан да нәр беріп байытып отыратын қуатымен бүгінгі білім беру саласының алтын жемісі болып отыр.Көшпелі елдің барлық тіршілік болымысы табиғатта және табиғатпен біте қайнасып отырады. Ұлы далада көшпелі өмір сүруге бейімделген олар өз мекен еткен кеңістіктің барша қадір қасиетін танып, біліп және сол кеңістіктегі құбылыстарды уақытымен зерделеуге, теңестіруге, пайымдауға машықтанды. Ертедегі қазақ халқы қоршаған ортаны бір – бірінен оқшау тұрған заттар мен құбылыстардың ретсіз жиынтығы емес, тұтастай байланысты бірліктегі дүние деп таныды, табиғаттағы заттар ондағы жүретін құбылыстардан тұратындығын пайымдады. Табиғат туралы қазақ халқында оның кеңістіктегі уақыттық мөлшері жағынан біркелкі және жалпы заңдылықтары бар екенін, ондағы

Қымызмұрындық» мерекесі

Көктем келіп, тіршілік жаңа бір түрге еніп, табиғат бусанған шақта қыстың қыспағынан шығып, аузы аққа тиген халық осы бір кезеңді ерекше той думанға айналдыратын. Жер көктеп жайлауға шыққан жұртшылық бие байлап, қымыз ашытып, бүкіл ауыл болып тойлайды. Бие сауылып, саба қымызға толған сәтте алғашқы сусыннан барша жұртшылық ауыз тиіп, бұл жиын қымызмұрындық мерекесіне ұласатын. Қымызмұрындық – наурыз, сабантой секілді қазақтың көне мерекелерінің бірі. Алайда кешегі кеңес үкіметі тұсында қымызмұрындық мерекесі түгілі, қазақ өзінің төл сусыны қымызды ұмыта бастаған жоқ па?! Оған тарих беттері куә бола алмақ.

«Қымызмұрындық» мерекесі салтанатты түрде тойланды. Қымызмұрындық мейрамын шартты түрде екіге бөлуге болады. Бірінші – бие байлар. Ел жайлауға көшкен соң сауылатын биелерді бөле бастайды. Ауыл ақсақалдары өзара кеңесіп, бұл іске ерекше ден қояды, желілерді тартқыздырады, асау биелерді ұстау үшін жігіттерді дайындаған. Ал әйелдер жағы болса, сабалар мен көнектерді жуып, желіге кептірудің қамына кірісетін болған. Осылайша жігіттер желінің жібін тартып, қазықтарын қағып, тоқпақтарын сайлаған. Сәскеге жақындағанда ауыл адамдары желінің басына жиналып, құлындарды ұстап, желіге байлай бастайды. Құлындарды

байлап болған соң, әйелдер мен қыздар желі басына піскен ет, құрт, ірімшік, тағы басқа тағамдар әкеледі. Барлығы отырып, тамақ ішкен.Көпшілік бір-біріне «Байлар көбейсін!» деп тілектер айтқан. Желіге, айғырдың жалы мен сауырына сары май жағады. Мұны «бие байлар» деп атайды. Бие байлардан соң қымыз ашытуға ұласады. Ашытқысы барлар күнделікті саумалды бір-біріне қосып,қымызмұрындыққа дайындалады. Ашытқыны «ұйытқы» немесе «қор» деп атайды.

Сан жылдар тарихы бар мерекеміздің аталып өтуіне Облыстық мұсылман әйелдер лигасындағы әжелеріміздің еңбегі зор. Дәстүрімізді жаңғыртып, ұрпақ жадында сақтату, қымызмұрындық мерекесін қайтадан ортамызға әкелу бүгінгі күннің басты мақсаты. Облыстық мұсылман әйелдер лигасының төрайымы Зара Қожахметова:

1Біз, "Қымызмұрындық” мерекесін жылына бір рет өткізіп келе жатырмыз, жылда айтулы мерекеге аудан, ауыл тұрғындары ат салысатын. Биыл сәл өзгеріс жасадық. Енді әр ауылдық елді – мекендер аталмыш мерекемізді өздері кезек – кезек атап өтетін болды. Бүгінгі қаламыздағы бұл мереке дәстүрлі мерекеміздің бастауы болмақ, — деді. Сонымен бірге еліміздің тыныштығын тілеп, мемлекетіміз қуатты болсын деген ақ тілегін жеткізді. Шыныменде осында керемет жаздың жылы шырайлы күндері келетін қымызмұрындық мерекесінің қасиеті ерекше. Халқымыз қыстың қытымыр күндерін артқа тастап, ұзын сарыдан да өтіп, аузының аққа тиген шарапаты мол уақыты. Қымызмұрындық мерекесін тойлауға жиналған бұқара саны да ауыз толтырып айтарлықтай. Жиналғандар арасында қарттарымыздан бастап, тәй – тәй басқан бүлдіршіндерімізде болды. Қашанда той тойлауды ұнататын көпшілік сіз-біз десіп сыйласып, сапырылған қымыздан сусындап, әжелердің ақ бауырсағынан дәм татысты. Орталық бақта ұлттық нақыштың көрінісі байқалып, ән шырқалып, би биленіп, ұлттық ойындар ойналып, өнерпаз қыз – жігіттер мерекенің көркін қыздыра түсті. Бізді қуантқан бір жәйт — ол кішкентай жас өспірім ұлдарымыз бен қыздарымыздың ұлттық киім киіп, қазақша тамылжы

2.1 Қымыздың маңыздылығы оның дайындау процестері

Қымыз- биенің ашыған сүті. Қымызды ашытып баптау өте күрделі процесс. Қазақтар қымызды көбінесе жылқы терісінен жасалған сабада, торсықта немесе метен шелектерде ашытады. Қымыздың сапасы тікелей оны пісіруге байланысты. Сабаға 100 литрден астам, торсықтарға 10-20 л, ал шелектерге 30-40 л қымыз кетеді.

Қымызды дайындау технологиясымен қатар қымыз сөзінің өте көнеден келе жатқанына дәлел Еуразияның көптеген елдеріндегі шарап атаулары: «хемус», «гмыз», «гымза» – қымыз сөзінен шыққаны әлдеқашан дәлелденген.«Олар бие сүтін ағаш астауларда пісіп, бетін қалқып алады, бетіндегі қалқымасы ең жақсы деп саналады. Оны аса қадірлейді, құпия сақтайды». Геродоттың күні бүгінге дейін «бетін қалқып алады» дегені жаңа сауылған бие сүтін сабаға қосып, қымызды құйып алу процесін айтқаны болу керек. Геродот тұсындағы, яғни осыдан 25 ғасыр бұрын күбіде не сабада қымыз пісу мен күбіде сүт пісіп, май алу тәсілі қазіргі қазақ, қырғызда сол баяғы қалпында сақталған.

Қымыздың маңыздылығы оның дайындалу процестеріне тікелей байланысты, соған аз-кем тоқтала кеткенді жөн көріп отырмыз. Қымыз дайындайтын бұрынғы әжелер мен апаларды көбірек сағынасың. Олар бие сүтін сауып болғаннан кейін керегеге ілулі тұрған сабаға немесе меске құяды. Содан кейін арнайы піспек арқылы әбден иін қандыра піскілейді. Саба тай терісінен жасалады. Оның сыйымдылығы литрден жоғары. Одан шағындау серке терісінен жасалған мескеге жиырма литрге жуық қымыз құйылады. Бұл алдымен ысталып, өңделіп бірнеше мәрте тазартылып дайындалған қазақтың дәстүрлі, қымыз үшін жаратылған ыдыстары. Оның бұрышында пұшпағы бар. Қымызды әдетте, осы пұшпақтың байламын шешіп, үлкен ағаш ыдысқа құйып алып, ағаш ожаумен сапырып, келген қонақ-тарға ағаш тостаған арқылы дәм татқызады. Бұл ыдыстардан ішілген қымыздың дәмі таңдайдан көпке дейін кетпейді.

Қымыз – биенің сүтінен дайындалатын денсаулыққа шипалы әрі жұғымды сусын. 9 Қымыз қазақ халқының ұлттық тағамдарының ішіндегі ең құрметті дастарқан дәмінің бірі. Сары қымыз дертке шипа, денеге күш. Қымыз негізінен жылқы терісінен тігіліп, әбден – тобылғы түтінінің ысы сіңген сабада не болмаса ағаш күбіде ашытылады. Қымыздың ашытқысы «Қор» деп аталады. Дәкеге түйген қорды сабаға не күбіге салып, оның үстіне бір шелектей жаңа сауған салқын саумалды құйып, ыдыстың сыртын жылылап орап тастайды. Қор езіліп саумалға тегіс тарағанда саумалдың дәмі қышқылданады. Сөйтіп, жаңа қор жасалады. Жаңа қордың үстіне салқындатылған (әйтпесе қымыз іріп кетеді) саумалды құйып, әр жолы саумал құйылған сайын піспекпен жарты сағаттай пісіп араластырып отырады. Қымыз ашытылатын ыдыстың ішіне қойдың сүр құйрығын не болмаса жылқының сүр қазысы мен семіз жаясын салып жіберсе, қымыз майлы әрі жұмсақ болады. Әдетте қымыздың өзінен де май шығады. Ол май қаралтқымданып, қымыздың бетінде қалқып жүреді. Іңірде пісілген қымызды жылылап қымтап қойып, келесі күні биенің бас сауымы сауылып болғаннан кейін ғана қотарады. Саба мен күбіні ең кемі аптасына бір рет әбден жуып, кептіру, ең кемі бір рет ыстап отыру қажет. Де

Әрине, қымыздың осындай дәрежеде дайындалуына біздің бұрынғы әжелеріміз бен апаларымыз ерекше күш жұмсаған. Сол себепті, қымыз адам ағзасына шипалы болып келеді.

Қазіргі кезде қымыз жақсы дайындалып жүр дейміз. Бірақ дүкендер-де, базарларда сатылып жатқан қымыздарға көңіл тола бермейді. Олардың дайындаған қымыздары мейіріңді қандырмайды. Оны шыны ыдысқа құйып, біраз тындырып көріңізші. Кәдімгідей суы бөлектеніп тұрады. Бұл — қымыздың дәмін жоғалтқаны деген сөз. Бұл жерде дайындаушылардың қымызды өз дәрежесінде дәмдеп жеткізуге шеберлігі жетпеген. Сондықтан қымыздардың сапасы нашар әрі адам ағзасына пайдасы аз. Қазір қала базарына…