Ешкі сүтінің емдік қасиеті ғылыми жұмысы 10 сынып

Көкбұлақ орта мектебі

Оқушылардың Республикалық «Ең талантты және дарынды жас зерттеушілерді іріктеу және қолдау көрсету» мақсатындағы ғылыми жоба конференциясы

Тақырыбы: «Ешкі сүтініңемдік қасиеті мен пайдасы»

Ғылыми ізденуші: Аяпова Гүлдана Көкбұлақ орта мектебінің оқушысы,

Жетекшісі: Ғизатқызы А

Байғанин ауданы, 2018 ж

ЕШКІ СҮТІНІҢ ЕМДІК ҚАСИЕТІ ЖӘНЕ ПАЙДАСЫ

Тақырыптың өзектілігі: Үй жануарларының ішінде ешкі Орта Азияда біздің дәуірімізге дейінгі 5700 жылдың ішінде үй жануарларының қатарына қосылып, қолға үйретілген малдың бірі. Бірнеше ешкі тұқымдарын асылдандырып өсіру арқылы, олардың түрлері де көбейді, өнімдері де артып, жаңа тұқымдары да жасалды, жақсы жерсіндірілді. Солардың бірі қазақ ешкісі. Халық аузындағы аңыздар ешкі сүтінің керемет сиқырлық қасиетін, ауыр науқастардан кейін ағзаға күш беріп, айықтыратын ерекшелігін жыр етеді. Авиценна жерлестеріне кәрі жасқа жеткенде ұрпақ алдында сыйлы тұрпатқа ие болу үшін ешкі сүтін ұдайы пайдалануды ұсынса, ал халық медицинасы ешкі сүтіне әлсірегендер мен азықтық аллергиясы бар балаларға қолданатын өнім ретінде ерекше маңыз береді. Сондықтан ешкі сүтінің емдік қасиетін зерттей отырып, ерекшеліктерін анықтау және насихаттау.

Зерттеудің мақсаты: Қазақ халқының көнеден келе жатқан қазақ медицинасының түрлері, аурудан сақтану шараларының мазмұны жайлы мағлұмат беру. Қазіргі таңда жастарға мал шаруашылығының жетістіктерін, ата – бабамыз ешкі өсірумен ертеден – ақ айналысқанын, сүтінің адам ағзасына пайдасын түсіндіру. Тәуелсіз елімізде ата - бабамыздың қалдырған асыл мұрасын қадірлеп жоғалтпай қайта жаңартатын ендігі болашақ - ұрпақ, біздің қолымызда.

Зерттеудің маңыздылығы: Ешкінің сүтінің ауруға қаншалықты ем болаты нын, қалай пайдалану керектігін үйреніп, іс жүзінде пайдалануға болатынындығын анықтау.

Зерттеу нәтижесі:

Ешкі сүтінің емдік қасиеті ерекшеліктеріне жан – жақты сипаттама берілді;

Ешкі сүтінің емдік қасиеттерінің тиімді пайдаланудың жолдары көрсетілді;

Арнайы ұйымдастырылған зерттеу жұмыстары барысында қазақ халқының өмірінде ешкі сүтінің алатын орнын, маңыздылығын, күнделікті өмірде пайдалануға болатындығын дәлелдеген.

«Қойды көсем бастайтын, Өткелден үркіп саспайтын Қарағай мүйіз серкелі.. Сексек ата баласы Ешкі бассын үйіңді»

Ешкі (Capra hircus) – мүйіз қуыстылар тұқымдасына жататын жұп тұяқты, күйіс қайыратын ежелгі үй жануары. Оның бастапқы тегіне ешкілердің жабайы екі түрі (безоар ешкісі, иір мүйізді ешкі) және жойылып кеткен Capra prisca түрі жатады. Адамзат тарихында ешкі қолға алғаш үйретілген жануарлардың бірі саналады. Археолгиялық деректердің айғақтауынша, адам баласы ешкіні біздің жыл санауымыздан бұрынғы 5000-шы жылдар шамасында қолға үйрете бастаған. Әйгілі шығыстанушы ғалым В.В. Радлов шамамен 1860-1870 жылдары жазған өзінің «Қазақтардың малдары» атты зерттеуінде қазақ ешкісінің жалпы сипатын жақсы ашып көрсетеді. Қазақ ешкісі 40-50 келі, текесі 70-80 келі, кейбірі 100 келіге дейін салмақ тартса, қазір де қазақ елінің Торғай өңірі тәрізді кей аймағында оның тұқымы сақталып келеді. Көршілес Ресей мемлекетінде де ешкі өсіруге ерте кезден көңіл бөлініп, мұнда ешкі өсірушілер қоғамы да болды, ешкі сүтімен емдейтін де ауруханалар жұмыс істеді.

Ешкінің мүйізі қырлы, дене бітімі жеңіл, құйрығы қысқа. Ешкінің сүтті түрлері: мегрель, заане, орыс ешкілері; жүндес түрлері: ангор ешкісі; түбітті түрлері: придон, орынбар, башқұрт ешкілері; сүтті – етті жүндес түрлері – қазақ-қырғыз, өзбек, кавказ, бурят-моңғол ешкілері.

Ешкілер 9-10 жыл тіршілік етеді, 5-8 айында-ақ жыныстық жағынан жетіледі. Буаздық мерзімі 5 ай. 1-2-ден, кейде бесеуден де лақтайды. Жақсылап күткен кезде жылына екі рет те төлдейтін болады. Сүтті ешкілерден жылына 450-550 келі, кейде 1000 келіге дейін сүт алуға мүмкіндік мол. Сүтінің майлылығы 3,8-4,5 пайыз.

Қазақ ешкісінің 50-60 пайызы егізден туады, 7-8 ай шамасында сауылады. 14 мыңға жуық ешкі өсіріліп келген Талдықорған облысының Қапал өңіріндегі тау «Ешкіөлмес» деп аталады. Бұл жөнінде халық арасында мынандай әңгіме бар: «...Қысы қатты жұт жылы бір топ ешкі адасып кетеді де, тауға барып тығылады. Ауылда тігерге тұяқ қалмай қырылып, ел қатты аштыққа ұрынғанында, әлгі жоғалған ешкілер табылып, жұтаған елге қорек болып, олар аштықтан аман-сау қалады [3]. Содан бері әлгі тау «Ешкіөлмес» деп аталып кеткен екен».

Ешкі де қазақ халқының ежелден келе жатқан төрт түлігінің бірі. Ертеректе халқымыз ешкіні негізінен сүті үшін өсіргендігін «сойса еті- қалақтай, сауса сүті – бұлақтай», «ешкі сойып жесең –бір күндік, сауып ішсең – мың күндік» -деген мақалдардан айқын білініп тұр. Ешкі өте өсімтал болғандықтан тез өсіп, жылдам көбейеді. Ешкінің еті де, терісі де, сүті де, қылшығы мен түбіті де, тіпті мүйізі де күнделікті тұрмыс кәдесіне жарай береді. Ешкінің еті аздау болғанымен ерекше күтімді қажет етпейді. Көктем мен жаз айларында көкке жайылған ешкі сүтінің құрамындағы дәрумендер молайып әрі дәмі де өзгереді. Ол 600-ге тарта шөп түрін қорек етеді. Жылқы, сиыр және қой малы одан бірнеше есе аз шөппен қоректенеді. Осының арқасында ешкі сүті мен етінде адам ағзасына өте қажетті дәрумендер көп болады.

Жаңа сауылған сүттің емдік қасиеті өте күшті болады. Күн сайын тамақтың алдында жарты сағат бұрын бір кесе шикі ешкі сүтін ішіп алған адамның ағзасы сау болады, түрлі жұқпалы ауруларға бой алдырмайды. Жаңа сауылған сүттің тағы бір қасиеті - оның қуаты 4-5 сағатқа дейін ішектегі жағымсыз бактерияны жоюға қауқарлы болады. Қазіргі кезде дүние жүзінде 1 млрд-қа жуық ешкі бар деп есептелінеді. Ешкінің саны жөнінен алдыңғы орында Қытай елі иеленеді. Бұл елде 180 млн - ға жуық ешкі бағылады. Үндістанда -130 млн, Пәкістанда-50 млн, Бангладеште - 40 млн, Иран мен Нигерияда – 30 млн, Судан, Эфиопия, Индонезия, Сомали елдерінің әрқайсысында 20 млн шамасында ешкі өсіріледі. Біздің елімізде ешкінің саны 2 млн бастан аспайды.

Ерте заманда Амалфея атты ешкінің сүтімен Зевс құдайын емізген деген аңыз бар. Сол заманнан бері ешкі сүті ерекше қасиетті деп саналады. Сонымен қатар, ертеректе ауыр науқастан кейін қалыпқа келу үшін ешкі сүтін ішкен екен. Ежелгі Римде ешкі сүтімен бауыр ауруын емдеген. Ешкі сүті әлемде кең танымал, бірақ осы сүтті пайдаланудан көш бастап тұрғандар – Азия елдері ішіндегі Үндістан, Бангладеш, Пәкістан және Жерорта теіңізі жағалауындағы елдер – Португалия, Испания, Франция, Грекия, Италия болып табылады.

Ғалымдардың зерттеулері

Бүгінде ғалымдар ешкі сүтінің емдік және аурулардың алдын алуда, әсіресе, анемияда, тағамдық аллергияда, туберкулезде, асқазан, ішек-қарын жолдарының ауруларында, диабетте, диатезде, ағзаның қорғаныс қызметін арттыруда, ағзадан ауыр металдардың тұздары мен радионуклидтерді шығаруда және көздің нашар көруінде пайдалы деген қорытынды жасады. Сиыр сүтіндегі темірге қарағанда ешкі сүтінің темірі жақсы сіңеді, бұл анемияның алдын алуда аса маңызды, - деп отыр мамандар. Сондай-ақ, олар балаларды қоректендіруде сиыр сүтіне қарағанда ешкі сүті жарамды келетінін зерттеді. Әрине, бала үшін ана сүтіне жететін тағам жоқ, бірақ жасанды немесе аралас қоректендіруде ешкі сүті ана сүтін алмастыру үшін лайықты және 6 айдан асқан балалар үшін қосымша қорек ретінде пайдалануға болады [1 ].

Ешкі туберкулезбен, бруцеллезбен, сиыр ауыратын басқа да аурулармен ауырмайды. Ешкі сүтінің сапасы сиыр сүтінен гөрі анағұрлым жоғары, біртекті, құрамында нәруызсыз азот жоқ. Оның нәруыздары аса сапалы, басқа азықтарға қарағанда тиаминге бай. Ал тиамин «В» тобы дәрумендері арасындағы маңызды дәрумен, өмірдің әр кезеңінде пластикалық және энергиялық алмасуға қатысады.

Швейцарияның таулық шипажайларында туберкулез, анемия мен рахит ауруына шалдыққандарды ертеден ешкі сүтімен емдеген. АҚШ мамандарының пікірінше, ешкі сүті сиыр сүтіне қарағанда адамның физиологиялық қажеттіліктерін оңтайлы қанағаттандырады. Олардың деректеріне сай, сиыр сүтіне аллергиясы бар адамдардың көпшілігі ешкі сүтін жеңіл көтереді. Өзбекстан мемлекеті ауруханалар мен перзентханаларды сүтпен қамту үшін арнайы сүтті ешкілерді өсіреді.

Ешкі сүтінің құрамы

Энергетикалық құндылығы – 66,7 ккал, ақуыздар – 3 г, майлар – 4,2 г, көмірсулар – 4,5 г.

Сиыр сүтіне қарағанда ешкі сүтінің түсі аппақ болады. Ал оның құрамында қырықтан астам биологиялық компонент бар. Ең маңыздылары - А, С, Д, В1, В2, В6, В12 дәрумендері, аминқышқылдары, ферменттер мен микроэлементтер. Сиыр сүтінің құрамында аз кездесетін элементтер ешкі сүтінде өте мол. Бір ғана В 12 дәруменінің құрамына кіретін кобальттың мөлшері басқа жануарлардың сүтіне қарағанда ешкі сүтінде 6 есе жоғары болады. Кобальт ағзадағы қан айналымды жақсартып, зат алмасу процесіне жағымды әсер етеді.

Ешкі сүтіндегі тағы бір маңызды элемент – калий. Бұл жүрек-тамыр жүйесінде ақауы бар жандар үшін ең қажетті элемент.

Калий мен магний ағзадағы зиянды элементтер – стронций мен радионуклидтерді шығаруға көмектеседі. Сондықтан үлкен қала тұрғындарына ешкі сүтін ішу ұсынылады.

Магний жетіспеушілігі қауіпті ауруларға әкеп соқтыруы мүмкін. Адам ағзасы тәулігіне 400 мг магний қажет етеді. Осы қажеттілікті ешкі сүтінен алса, холестеринді азайтып, бүйрекке тас жиналуының алдын алады. Сондай-ақ қан қысымы қалыпқа келеді.

Ешкі сүті альбуминге бай болғандықтан, құрамындағы ақуыз ағзаға тез сіңеді.

Ешкі сүті - жоғары азықтық және биологиялық құндылығы бар ерекше тағам өніміне жатады. Өзінің физикалық-химиялық қасиеттері мен дәміне сай ешкі сүтінің сиыр немесе басқа да ауыл- шаруашылық жануарларының сүтімен салыстырғанда тиімді айырмашылықтары мол. Ешкі сүті де сиыр сүтіндей казеиндік топқа жатады. Бірақ ешкі сүтінде сиыр сүтіндегі аллергиялық серпіндердің көзі саналатын ─ альфа-ls-казеин жоқ. Сондықтан ол сиыр сүтіне аллергиясы бар адамдар үшін ұсынылады. Құрамында бета-казеин мол болуына байланысты, ешкі сүті әйелдердің емшек сүтіне жақын [ 2 ].

Ешкі сүті нәруыздарының көпшілігінің құрамында альбуминнің мол көлемі болуына байланысты, құрамдас бөліктерге ыдырайды, яғни қорытылмаған күйінде сіңбей, ұсақ үлпектер түрінде ұюға ұшырайды. Сондықтан ол ағзаға жеңіл сіңіп, ас қорыту жүйесінің бұзылуына жол бермейді. Құрамында лактозаның төмен мөлшері (сиыр сүтінен 13% кем, әйелдердің емшек сүтінен — 41% кем) болуы — бұл өнімді лактоза жеткіліксіздігі бар адамдар үшін қолдануға мүмкін етеді. Ешкі сүтіндегі май ағзаға жақсы сіңіріледі және 4,0-4,4% майлылықта ешкі сүті 100 пайыз сіңеді. Ешкі сүтінде адам ағзасының тіндерінде холестерин жиналуына қарсы тұратын ерекше метаболикалық қасиеті бар және ағзаның қорғаныш қызметін арттыратын қанықпаған майлы қышқылдардың 67 пайызы бар.

Ешкі сүтінің құрамы

кальций

Магний

фосфор

марганец

мыс

А дәрумені

В дәрумені

Д дәрумені

143.0 мг

14.0 мг

89.0 мг

17.0 мкг

20.0 мкг

0.1 мг

0.04 мг

0.06 мг

Ешкі сүті сиыр сүтіндей темірге бай емес. Темір қандағы гемоглобиннің түзілісіне ғана емес, төтемелік жүйенің қалыпты жұмысы мен мінез-құлық сипатының сәйкестігін қамтамасыз ету үшін де қажет. Дегенмен ешкі сүтіндегі темір сиыр сүтіндегіден гөрі жақсы сіңеді. Бірақ әйелдердің емшек сүтінің сіңу дәрежесіне жете бермейді. Осылайша, ешкі сүті минералдық заттектерге, дәрумендер мен микроэлементтерге сиыр сүтінен гөрі…