Билер институты және қазақ құқығының даму тарихы

"Билер институтының рөлі мен

қазақ құқығының даму тарихы"

Қазақ халқының әдет-ғұрып құқығы тарихи тұрғыдан алғанда, тек құқықтық ережелер жиынтығы ғана емес, ол қазақ қоғамының өмір сүру қағидаттарының бірегей жүйесі болды. Бұл құқықтық норма ғасырлар бойы көшпелі халықтың қоғамдық қатынастарын реттеп, ішкі тұрақтылықты қамтамасыз етті. Қазіргі таңда осы құқықтық мәдениетті зерттеудің өзектілігі – оның ұлттық тарих пен құқықтық тәжірибедегі орны мен маңызын қайта бағалау қажеттілігінде жатыр. Бұл тақырыпты зерттеу құқықтық жүйенің тарихына үңілу ғана емес, ол қазақ қоғамының өзіндік құқықтық мәдениетін жаңғыртуға септігін тигізеді.

Менің ойымша, қазіргі кезде қазақ әдет-ғұрып құқығын қайта бағалап, оны жаңа құқықтық жүйеге интеграциялау маңызды. Қазақ халқының құқықтық дәстүрлері – бұл тек өткеннің куәсі ғана емес, ол бүгінгі күнге дейін өзекті болып қалатын құндылықтар жиынтығы. Бүгінгі таңда заңгерлер мен зерттеушілер қазақ құқықтық мәдениетін қайта жаңғыртып, оның құндылықтарын заманауи құқықтық жүйеде қолдануға тырысуы керек. Әдет-ғұрып құқығы – ұлттық сана мен құқықтық мәдениеттің ажырамас бөлігі ретінде болашаққа үлгі болып қала береді.

Әдет-ғұрып құқығының зерттелуіне алғаш рет орыс ғалымдары мен этнографтары көңіл бөлді. Бұл XVIII-XIX ғасырларда басталып, зерттеулер қазақ қоғамының құқықтық құрылымын ашуға тырысты. М.М. Ковалевскийдің салыстырмалы құқық саласындағы еңбектері және қазақ ағартушыларының зерттеулері (Ш. Уәлиханов, Ә. Бөкейханов, А. Байтұрсынов) қазақтардың әдет-ғұрып құқығы туралы маңызды мәліметтерді берді. Дегенмен, зерттеулердің кейбірінде отаршылдық идеологияның ықпалы да болды.

Әдет-ғұрып құқығын зерттеу кезінде орыс зерттеушілері көбінесе отаршылдық тұрғыдан бағалағанын байқауға болады. Қазақ қоғамының құқықтық жүйесі «жабайы», «ескі» ретінде сипатталып, оны еуропалық стандарттарға сәйкес келмейтін жүйе деп бағалады. Мысалы, Н. Гродеков пен А. Леонтьевтің еңбектерінде қазақ қоғамының құқықтық ережелері еуропалық құқықпен салыстырыла отырып, кем тұстары айқындалған. Дегенмен, бұл зерттеулердің қазақ құқығының тарихи дамуы мен ерекшеліктерін түсінуге қосқан үлесін жоққа шығаруға болмайды. Мұндай көзқарасты сыни тұрғыдан қарастыру, әсіресе бүгінгі зерттеушілер үшін маңызды, өйткені қазақтың әдет-ғұрып құқығының нағыз мәнін тек ұлттық тұрғыдан ғана емес, жалпы адамзаттық құқықтық мәдениетпен салыстыра отырып бағалау қажет.

Қазақ қоғамында билер сотының орны ерекше маңызды болғаны тарихтан белгілі. Бұл сот жүйесі халықтың өзін-өзі ұйымдастыруының жоғары деңгейін көрсетті. ХХ ғасырдың басына дейін қазақ даласының шалғай аудандарында билер соты мен құқықтық нормалар әлі де сақталып, колониялық өзгерістерге ұшырамай, тәуелсіз өмір сүрді. Халықтың тарихи жадына…