Бірі еді бес жүйріктің Адайдағы туралы мақала

ХІХ ғасырдың екінші жартысы мен ХХ ғасырдың басында өмір сүрген ірі тұлғалардың бірі – Ақтан Керейұлы. Ол 1850 жылы дүниеге келіп, 1912 жылы көз жұмған. Байғанин ауданы аумағындағы Сағыз өзені жағасында Шибұлақ деген жерде, «Көкмешіт» деп аталатын Абдолла хазірет қорымына қойылған. Көнекөз қариялардың айтуы бойынша, жарық дүние есігін ашқан, бар ғұмыры өткен даласы осы өңір екен.

«Адайдың бес жүйрігінің» бірі (Абыл, Нұрым, Қашаған, Аралбай және Ақтан) атанған ақынның заты асыл тұқымнан: Ақтанның атасы Абдолла – ел аузындағы айтулы сыншы, өз әкесі Керей еңбегімен күн көрген кедей шаруа ғана бопты. Ағасы Жамансары ділмар-шешен де, інісі Тұрғанбай ел сыйлар азамат болған екен.

Ақтан жастайынан жоқшылықтың тауқыметін тартқан. Ерте бастан кедейлік қамытын мойнына іліп, мал соңында жүруге мәжбүр болғанмен де, туа біткен талантының арқасында ел кезіп, жер көрген. Ойыл, Қиыл, Жем, Сағыз, Атырау, Жайық, Маңғыстау, Шалқар, Сыр өңірі, Орынбор далаларын аралап, сол жерлерде өлеңнен өрмек өріп, атағы алашқа жайылған ақын асқақ тұлғасымен:

Сайқылықпен көп кездім,

Әлімұлы, Байұлы

Тама, Табын, Жетіру —

Кіші жүздің аймағын, Сол кезгеннен бері қарай,

Мәжіліс-базар құрылса,

Мереке сауық ауладым, — деп көсіледі. Мен — ақбауыр кер жорға,

Әдемі басқан аяғын.

Қарасаң көзің жеткісіз,

Жылмиып жатқан даламын, - деп шалқиды шашасына шаң жұқпас жүйрік тағы да.

Ақтан поэзиясы – еркін, шалқыған кең тынысты дала поэзиясы. Олай дейтінім, төкпе дәстүр кең тараған Батыс өңірдің төл перзенті төпелете төгілткен төкпе, тыңдаушысын сүйсінткен ағыл-тегіл ақпа ақын болатын. Ол өлеңді артықша бағалап, қасиетті өнер деп таныған.

Алайда: Қалағандарың сөз болса,

Мен жырлауға құмармын,

Шұбалаң құйрық шұбармын.

Шапқан аттай саулаймын,

Жанған оттай қаулаймын, - деп кесек сөздерді туғызған кесек тұлғаның поэзиясы туралы бір мақала көлеміне сыйғызу мүмкін емес. Мен бұл мақалада шайырдың ақындықтан басқа да қасиеттеріне тоқталмақпын. Ақтан ақынның қандай адам болғаны жөнінде көзкөргендердің ол туралы айтқан естеліктері толықтыра түседі.

Орынбор маңы, Ақбұлақ ауданы, Совет (бұрынғы, қазақша аты «Қарашаш») аулының байырғы тұрғыны, Ақтан ақынның немересі Бақтиярқызы Әмина әжей шайыр туралы: «Естуімше, Ақтан атам тұрқы кішілеу кісі көрінеді. Бірде ірі құрдасымен белдесіпті. Анау жұдырықтай атамды көтеріп алса, атам «көтеруін көтердің-ау, енді жығуыңда мән бар ғой», - депті. Құрдасы қалай қисайтса да аяқпен түсіп, ақыры үстіне құлапты. Астында жатқан кісі «сені жықпай қоймаспын» деп бұлқынса, «үстіңде жатқан адам оңайлықпен астыңа түсе ме, өзіңнің күшің жоқ па десем, ақылың да жоқ екен ғой» депті», - деп есіне алады.

Сондай-ақ, « Ақтан аласа бойлы, сары өңді кісі еді. Екі үйіміз араласып тұратынбыз. Домбыраны қолына жәй ғана ұстап, өлеңді қолма-қол құйылта беретін. Қанша айтса да мүдірген, не шаршаған кезін көргенім жоқ», — дейді», - деп естелік айтады Ақтанды көзі көрген, туысы Әмірше Мұттахиев.

Көп жасағандардың сөйлуіне сүйенсек, өзі ғұмыр кешкен заманында ақындарға тігілген бәйгенің көбін Ақтан олжалаған. Аламаннан алды бос қайтқан кезі сирек екен. Оған себеп те жоқ емес. Олай дейтініміз, Ақтан Керейұлы – бірден-бір нағыз шығашап ақын, домбырашы, жыршы, сазгер, көреген.

Ақынның бізге жеткен теңдессіз мұраларының ішінде жұмбақтары да бар.