Бірінші дүниежүзілік соғыстың заманауи тарихнамасы туралы мақала

Бірінші дүниежүзілік соғыстың заманауи тарихнамасы

2014 жылдың тамыз айында адамзат бірінші дүниежүзілік соғыстың 100 жылдығын атап өтті. Жүз жыл өткендігіне қарамастан 1914-1918 жылғы жаһандық соғысқа деген қызығушылық тарихшы мамандар, саясаткерлер тарапынан сарқылған жоқ. Батыс еуропа елдерінде соғысқа қатысты біршама тұрақты тарихнамалық тұжырымдамалар қалыптасқан. Ал кеңестік тарихнамада бұған мүлде қарама-қайшы дәстүр қалыптасты. Атап айтқанда, әрбір кеңестік көсемнің алмасуымен БДС-ға (бірінші дүниежүзілік соғыс) қатысты көзқарастар мен тұжырымдамалар өзгеріп отырды [1].

1991 жылы КСРО-ның тарауымен бұрынғы кеңес республикаларында, әсіресе, Ресейде БДС тарихына қатысты бұрын ғылыми айналымда болмаған көптеген жаңа тарихи деректер мен басқада қүжаттар жарыққа шықты. Бұған дейінгі қалыптасқан тұжырымдарды қайта ұғыну, толықтыру және түзетулер басталды. Жаңа әдістемелік көзқарастарды іздеу, жаңа фактілік материалдарды ғылыми айналысқа енгізу үрдіске енді. Осыған сәйкес тақырыпқа қатысты «ескі» тарихнаманы жаңаша қарау оның дамуының барысын қайтадан еске алу және бүгінгі тұжырымдармен салыстыру қажеттігі пайда болды. БДС кеңестік тарихнамасы мынадай негізгі бағыттарда дамыды: әскери-тарихи, сыртқы саясат, жұмысшы және социалистік қозғалыс тарихы, II-Интернацоналдың күйреу проблемасы, соғыс жылдарындағы батыс елдерінің тарихы, қазан революциясының пісіп жетілуі және жеңісімен байланысты біртұтас кешенді аспектілер бағыты [2].

Адамзат тарихындағы орасан зор және ең қасіретті оқиғаның бірі ретінде бірінші дүниежүзілік соғыс әлі күнге дейін қоғамдық пікірдің назарынан түскен емес. Оның тарихын жазуға көптеген елдің тарихшылары жұмыс істеді және әлі күнге дейін жұмыс істеуде. Жүз жыл өткендігіне қарамастан 1917-1918 жылғы жаһандық соғысқа деген қызығушылық сарқылған жоқ. Тіпті кейбір елдерде әсіресе Ресейде қызығушылық арта түсуде. Бұған қазақстандық зерттеушілер тарапынан да қызығушылық танытуда. Бүгінгі Ресей қоғамдық ғалым өкілдері мен саясат қайраткерлері елдің алдында тұрған проблеманың бір қайнарын сонау ХХ ғасыр басындағы оқиғалардан көреді. БДС тарихын зерттеу әскери іс- қимылдар аяқталысымен басталды. Осынау аралықта әлемдік тарих ғылымында орасан зор ғылыми зерттеу және оқу әдебиеттері қалыптасты.

1991 жылғы оқиғалардан кейін БДС тарихына қатысты көзқарастар мен концепциялар өзгерді. Бұған дейінгі қалыптасқан тұжырымдарды қайта ұғыну, толықтыру және түзетулер басталды. Жаңа әдістемелік көзқарастарды іздеу, жаңа фактілік материалдары ғылыми айналысқа енгізу басталды. Осыған сәйкес тақырыпқа қатысты «ескі» тарихнаманы жаңаша қарау оның дамуының барысын қайтадан еске алу және бүгінгі тұжырымдармен салыстыру қажеттігі пайда болды. БДС кеңестік тарихнамасы мынадай негізгі бағыттарда дамыды: әскери-тарихи, сыртқы саясат, жұмысшы және социалистік қозғалыс тарихы арқылы II Интернацоналдың күйреу проблемасы, соғыс жылындағы батыс елдерінің тарихы, қазан революциясының пісіп жетілуі және жеңісімен байланысты біртұтас кешенді аспектілер бағытында.

Соғыстың кеңестік тарихнамасы бірнеше кезеңнен тұрады. 1941 жылға дейін оның қалыптасуы аяқталды. Алғашында өте сәтті басталған бұл үрдіс 30-шы жылдары Сталиннің «жеке басына табынушылықтың» зардаптарына ұшырады. Бұл ұнамсыз құбылыс еді. Бірақ зерттеу жұмыстары жүре берді. 1945 жылдан кейін тақырып тарихнамасының екінші кезеңі басталып, тарих ғылым үшін аса күрделі және қиын 40-60-шы жылға тап болды. 1956 жылғы «жылымық» уақытта ғана тыныс алу болды. 70-80-шы жылдары тарих ғылымының дамуын бөлек кезең деп алуға болады. Тарих ғылымының дамуы «неосталинизм» және «салқын соғыс» аясында қоғамдық ғылымдардың саясаттану және идеологиялануының күшейуі жағдайында жүрді. 80-шы жылдың соңынан бастап тақырыпты зерттеудің келесі кезеңі басталады. Бұл кезеңде кеңес одағының өткені өткір сынға ұшырап, 1914–1918 жылы соғыс тарихының жаңа тарихнамасын жасауға әрекет басталды. Әскери-тарихи бағыт кеңестік БДС тарихнамасының бірінші бағыты болды. Оны жасаған негізінен соғысқа тікелей қатысқан әскери қолбасшылар болды. Кеңес одағында әскери-тарихи комиссия, кейіннен РККА-ның бас штабының әскери-тарихи бөлімі жұмыс істеді. Әскери академиялар көптеген құжаттарды және зерттеулерді жарыққа шығарды. Бірақ

Нақ осы 20-30-шы жылдардың басында ашық және жабық әскери академиялық шығарылымдарда 1914-1918 жылғы әскери іс-қимылдар туралы көптеген фактілер ғылыми айналымға енгізілді. Соғысқа қатысқан әскерилер, саясаткерлер мен дипломаттар: А.П.Извольский, М.К.Лемке және т.б естеліктері жарық көрді. А.И.Деникиннің және басқа соғысқа қатысушылардың еңбектері белгілі болды. Олармен қатар сирек те болса «қарапайым» офицерлер мен солдаттардың естеліктері жарыққа шықты [4]. Әшкерелеушілік сипаттағы сарбаздар хаттарының жинақтары шығарылды [5]. 30-шы жылдың аяғында эмигранттардың кітаптарын алуға және жариялауға тиым салынды. Тақырыпқа қатысты орасан зор материалдардың қатпары кеңестік оқырмандарға беймәлім болып қалды. Шұғыл оперативтік құжаттар орыс армиясының жекеленген бөлімдерінің тарихы үлкен және кіші ұрыстарға талдау, соғысқа қатысушылардың естеліктері, әр түрлі журналдар мен жинақтар шетелдерде 1914-1918 жылдары соғысқа қатысты аса қажетті келелі еңбектер пайда болды. Атап айтқанда Ресей сыртқы істер министрі С.Д.Сазонов генералдар мен Ю.Н Данилов, А.И Деникин, Н.Н Головкин, А.С Лукомскийдің естеліктері болды. А.А.Керсновскийдің еңбегі шетелде пайда болды. Ал СССР-де қызыл армия генералда

Екінші дүниежүзілік соғыс қарсаңында БДС тарихына қатысты қызығушылық арта түсті. Марна және Верден түбіндегі шайқастарға арналған А.Базаревскидің, В.Ф.Новицкидің еңбектері болды. Алайда 20-30-шы жылдары кеңестік тарих ғылымында БДС-қа қатысты барлық зерттеу жұмыстарына басшылық жасау кеңес тарихшыларының басшысы, академик М.Н.Покровскидің қолына өтті. Академик М.Н.Покровскидің тұсында БДС-қа қатысты кеңестік тарихнамада әшкерелеушілік үрдіс біржолата қалыптасты. Осы тұрғыдан ол БДС-қа қатысты академик Е.В.Тарленің байыпты зерттеулерін өткір сынға алды. Эмиграцияға кетпей отанында қалуға тырысқан Е.В.Тарле тарихшы, публицист ретінде либералдық сенімдерін сақтап қалған еді. 1932 жылы Покровски қайтыс болғаннан кейін ғана және кейінде 1934жылы КСРО ХКК мен ВКП(б) орталық комитетінің тарих ғылымын дамыту және адамзаттық тарихты оқыту туралы қаулысынан кейін ғана жағдай өзгере бастады [7]. «Жоғарыдан» «Покровскидің мектебіне» қарсы науқан ұйымдастырылды. Оның көзқарастары шәкірттері мен серіктері тарапынан өткір сынға ұшырады. 1956 жылдан кейін ғана кеңес тарихшылары Покровскидің еңбегіне обьективті баға берді. Кеңестік тарих ғылымы Сталиннің «жеке басқа табыну» жағдайында дамығандықта

Ұлы Отан соғысының басталуы БДС тарихына деген көзқарасты өзгертті. Неміс фашизмін әшкерелей отырып, 1914-1918 жылғы орыс армиясының және одақтастарының табыстары туралы жазуға мәжбүр болды. Белгия, Сербия, Франциядағы неміс окупанттарының айуандығы аталып өтілді. Осы жылдары академик Е.В.Тарленің «Первое августа», «Коалиционная война», «От агрессии к капитуляции 1914-1918 гг» еңбектері құнды болды. 1945 жылдан кейін БДС тарихнамасының жаңа кезеңі басталды.…