Біржан мен Сара айтысының поэтикалық тілі туралы мақала

«Біржан мен Сара» айтысының поэтикалық тілі

Қызы едім Тастамбектің, атым-Сара,

Ішінен ер Қаптағай шықтым дара.

Он үште домбыра алып,сөз сөйлеп ем,

Келемін бір сүрінбей жеке дара.

Сара Тастамбекқызы Біржанмен он сегізінде айтысқан,Арслан,сал Ниязбекті жеңген.

Тұрысбектің аулында отырғанда Жүнісбек іздеп тауып,Біржанмен айтыстырған.

Бұл үйде Сара бар ма,шықсын бері,

Іздеген келіп тұрмын Біржан сері.

Жолықпай сөзі өктемге жүрген шығар,

Аулында Тұрысбектің өлер жері.

Ақ иық,мұз балақпын жерге түспес,

Кең қолтық арғымақпын алқымы іспес.

Басайын аптығыңды тез шық,Сара!

Сен түгіл әкеңдеймен болдым істес.

Айтыс Сараның өзін таныстырудан басталып, Құлагердей жеке шыққан өнер жүйрігі екені,Сараның тіл мен жақты сүріндірер қарсыласы жоқ болғанмен,

тұрмыс-тіршілікте алты ауыл бай ағалары болғанмен,борышына Жиенқұл сияқты өнердің мәнін білмес құнысқа қалың малға сатуы жеке өмірін сүйсіндірері жоқ қапалықта күн кешкенін көрсетеді.

Айтыс болған жердің аты - «Ешкі өлмес». Есімбек Сараның ағасы.Рулары Найман.Тұрысбек –қажы болған кісі.

Сара қасына Тұрысбектің төрт қызын ертіп , қажының «Өнері ұлдан артық ,

қарағым-ай,тұрайын мен де тілеп бір құдайдан» деген сөзімен айтысқа шығады.

Сара Дулат,Сабыр,Кеншімбай,Сұртай,Жылтыр,Жанұзақ ақындардың атын атап сыйынады.

Қасында 32 жолаушы кісісі бар Біржанның басында кәмшат бөрік,күлдәрі белбеуі бар,көк торғын шапанды сары сұр адам екен,тым өңді емес,бірақ тоты

құстай құбылып тұрғанын сипаттайды.

Қолына сырлаған домбырасын алып,жүндей сабап,толықсып,төңкерліп ән шырқаған Біржанды бірден таниды.

Сайраған орта жүздің бұлбұлымын,

Арғынның Алтай-Қарпық ақтан кері.

Пара-пар сөзі теңдес адам болса,

Көңілімнің тарқаушы еді қайғы-шері.

Қырандай аспандағы желді күнгі,

Даусымның көтерілер шықса тері.

Болжаған жер шаршысын майталманмын,

Жасынан маған мәлім қыз не дері.

Алтын менен күмістің нақысындай,

Міні жоқ бізден шығар сөз бедері...

Ақ иық,мұз балақпын жерге түспес,

Кең қолтық арғымақпын алқымы іспес.

Басайын аптығыңды тез шық,Сара!

Сен түгіл әкеңдеймен болдым істес.

Бұл үйде Сара бар ма,отыр неғып?

Қарсы ұшпай,тоты құстай қанат қағып.

Жел қабыз,жез тағылы еңіреумін,

Қара тер шыққан сайын кетем ағып ...

«Біржан мен Сара» айтысының өлең құрылысын талдағанда өлеңнің

11 буынды қара өлең ұйқасымен жазылғанын,ұйқастарды а,а,б,а болып келіп,

яғни бірінші,екінші және төртінші өлең тармақтары ұйқасып,үшінші тармақ бос қалғанын көреміз.

Өлең ұйқасы толымды болып келіп, соңғы дауысты дыбысқа, не жартылай дауысты дыбысқа ,не дауыссыз дыбысқа бірыңғай аяқталып отырады.

Біржан:

Осы ма бұл Матайдың бұлбұл құсы?

Көп іздеп бүгін таптым жазы-қысы.

Әуелі қазақшалап көріселік,

Жарқыным,берірек кел,жасың кіші.

Сара:

Ей,Біржан,жасың үлкен,өзің аға,

Қымбаттығым белгілі білсең баға.

Қамысты терең көлдің сұқсырымын,

Қаңғырған ілдірмеймін қаршығаға.

Жылқының арығындай Арғын кедей,

Тойғансып мас боласың ішпей-жемей.

Құр айғай салғаныңа кім шошиды?

Жеңермін иттей қылып,адам демей.

Біржан:

Ыбырай жас жолбарыс білектенген,

Дұшпанға арыстандай жүректенген.

Өзінің заманының бозбаласы,

Перінің жігітіндей реңктенген.

Ей,Сара,қайсының бар оған жетер,

Өнерін көрген жанның есі кетер.

Адамның жалғыз басты білімпазы,

Оны да жамандайсың Найман бекер.

Орта жүз Абай қойды атын батпай,

Үйіне ояз кірмес, жауап қатпай.

Арғынның асылдығы міне осындай,

Наймандай ағайынын жүрген сатпай.

Айтыс шумағы төрт тармақтан да,одан көп тармақтан да аяқталып бітіп оты-рады.Шумақ жағынан тармақтары көбейгенде қара өлең ұйқасынан ауытқып,кезек ұйқасқа ауысып кете барады.

Сара:

Хиуаға бұрын барған Адам ата,

Бұл салттан кетпекшісің қалай аттап?

Данышпан,білгіш қой деп ойлаушы едім,

Арғында тантиды екен жоқты мақтап.

Найманда екі жүзді наркескенмін,

Желкеңді қимақ үшін қойған сақтап.

Тозаңың анда-санда бір бұрқ етер,

Саулатсам бейпіл желді екі жақтан.

Күн көргелі келдің бе құрдым Арғын,

Жинауға сынық малта Найманды ақтап.

Абыройың ашыларын білмейсің бе?

Көрпеңді көсілсейші бойға шақтап.

Өлеңнің өлшемі - буын,бунағы айтыстың басынан аяғына дейінгі ұзын

ырғағында сақталып отырады. Бунағы 11 буынды өлеңдерге тән 3 бунақты болып келеді.

Айтыстың көркемдік тіл ерекшелігін талдағанда айтыскер ақынның өзі

шығарманың басты кейіпкері екенін білеміз.

Кейіпкер тіліне монолог,диалог,хат,мақал-мәтел,қанатты сөздер-афоризмдер жататыны белгілі.Олай болса,ақындардың айтыста суреттеу тәсіліне диалог ерекше басты орын алады.Айтыста сипаттау,суреттеу және әңгімелеу де кездеседі.

Жырдың бас жағында Сараның өзінің Біржанмен танысу кезеңін айтуы –

сипаттау тәсіліне жатса,Біржанның қандай өнерпаз екенін,оның портретін беру суреттеу тәсіліне жатады. Біржанның Сара қызды көрмей өзінің кім екенін таныстырып айтысқа шақырған жері – монолог. Біржанның ішкі ой дүниесін тікелей сыртқа шығару болып табылады.

Мақал-мәтелдер екі ақын сөзінде де кездесіп қалады. «Қарны ашқан қырсығы бар еркек мысық, сасық дер аузы жетпей майдан жеріп», «Жауды аяған жаралы болар», «Өлі тілін тірі алмас» деген тіркестер арқылы екі ақынның да қажетті жерде мақал-мәтелдерді орынды қолданатынын көрсетеді.

Суреттеу тәсілі арқылы екі ақынның да портреттік бейнесі жан-жақты

ашылып,сомдалған өнерпаз ақындардың образы көркем сөз құдіретімен ашыла түседі.

Кәмшат бөрік,күлдәрі белбеуі бар,

Көк торғын шапанды адам қарсы жүрді.

Түрінен мен таныдым осы Біржан,

Сандалтып Орта жүзді әнмен қырған.

Сары сұр адам екен,тым өңді емес,

Құбылар тоты құстай әлгі ант ұрған.

Өз басым ұрғашының қара тілі,

Иранбақ бет бітісім- қызыл гүлі.

Майысып нәзік белім бұраң қаққан,

Қырық түрлі дана кеудем өнер тапқан.

Сөйлесе май тамызған бұлбұл тілім,

Сықылды гауһар сағат нақыс шапқан.

Ажымсыз он саусағым бәрі де аппақ,

Болғанда аузым – сағат,ернім – қақпақ.

Міні жоқ отыз тісім меруерттей,

Ерінбей тіздіргендей адамзатқа-ақ.

Мойным сұңғағындай жүзген қудың,

Лебізім шырынындай шәрбат судың.

Қаққанда төңкерілген қас бітісім,

Ашылған айбатындай жібек тудың.

Қырмызы қызыл жібек маңдайым кең,

Арғынның айтшы кәне,қай қызы тең?

Тал бойым ұзын да емес,қысқа да емес,