Біржан-Сара айтысы бойынша ашық сабақ, 9 сынып

Қысқа мерзімді жоспар

Пәні

Сыныбы

Мерзімі

Мұғалімі

Қазақ әдебиеті

9 «А»

Сабақтың тақырыбы

Біражан –Сара» айтысының композициялық құрылымы мен көркемдік ерекшеліктері

Сабақтың мақсаты

«Біржан- Сара» айтысының көркемдік ерекшелігіне талдау арқылы әдебиет теориясын меңгерту.

Сабақ міндеттері

-айтыстың композициялық құрылымына талдау;

-ақындардың сөз саптауындағы сөз образдарын ұтымды қолдануын талдау;

-«балық қаңқасы» әдісі арқылы айтыстың негізгі түйіні мен шешімін таба білу;

Күтілетін нәтиже

Ақындар айтысының биік шыңы – «Біржан-Сара» айтысының композициялық құрылымын, айрықша кең толғап айтқан образды тіл, халық сөзінің інжу-маржанына құрылғанын таниды.

Сабақ түрі

Жаңа білім беру сабағы

Сабақ типі

Аралас сабақ

Сабақтың әдіс-тәсілдері

Сұрақ-жауап, әңгімелеу, талдау, «балық қаңқасы», «кезбе тілші».

Сабақ барысы

Сабақ кезеңі

Уақыты

Мұғалімнің іс – әрекеті

Оқушының іс – әрекеті

І. Ұйымдасты-ру кезеңі

1.Оқушылармен сәлемдесу

2.Кезекшімен сұхбат

3.Психологиялық ахуал. Оқушылар шеңбер бойымен тұрып(теңеу сөздерді қолдану арқылы) бір-біріне жылы лебіздерін білдіреді.

3.Оқушыларды 3 топқа бөлу, топтастыру.

І топ. Сүйінбайдың Қарғамен айтысы

Ассалаумағалайкум, қара қарға!

Ұялап, ұя сапсың биік жарға.

Шуылдап, ертелі-кеш бас қатырдың,

Арыз тыңдар еліңде биің бар ма?!

Қаңқылдапекеу ара десбермейсің,

Еншігебөліспегенүйің бар ма?!

Қойбағып, ешкіқуыпқалжыраған,

Біржұтым мен сорлығасуың бар ма?

ІІ топ. Біржан – Сара айтысы

Ұшырғантәрбиелепақтұйғынмын,

МатайдыңҚаракерейсеңгірінен

Даусымааспандағықұсайналар,

Құбылыптотықұстайтөңкерілген,

СайрағантаманНайманбұлбұлымын

ІІІ топ. Жамбыл мен Құлмамбет айтысы

Құлмамбет менің атым — Құлан аян,

Менің құлан екенім тәңірге аян.

Албан, Дулат жиналып бата берсе,

Кеңес айтып жырлайын етіп баян.

Қара күңнің баласы Ысты бақыр,

Кім өлсе соған түсер заманақыр.

Жамбыл деген бар дейді бір немесі,

Ақын болса, ол неме қайда жатыр?

-Балалар, қандай өлең жолдары түсті?-Ақындарды біріктіретін не?

1.Мұғаліммен сәлемдеседі.

2.Кезекші сыныпта кім жоқ екенін айтады.

3.Оқушылар топқа бөлінеді.

Оқушылар қысқаша айтыскер-ақындардың өмірбаянына тоқталады.

ІІ. Үй тапсырма-сын тексеру

1. Зымыран сұрақтар. Өткенге шолу.

1) Айтыс дегеніміз не ? (Айтыс- қазақтың халық ауыз әдебиетінің бір түрі, яғни әдеби жанр түрі)

2) Қазіргі кездегі айтыскерлерді ата. (Ринат Зайытов, Айнұр Тұрсынбаева, Балғынбек Имашев т.б)

3) Айтыстың өзіне тән ерекшеліктерін ата. (жаттама өлеңдер аз болады, өлеңді табан астында шығарады, тосыннан айтысады,ақырыбы белгісіз, тосын сұрауларға тап болады т.б)

4) Айтыстың көркемдік ерекшелігін ата. (сөздері анықтық, тазалық, дәлдік жағынан , көркемдік, сұлулығы)

5) -Өнер таластырған саңлақ ақын қыздың, шешен ділмар жігіттің дарынды айтысының негізгі тақырыбы қандай? Түрі жағынан қандай айтыс? (Өнер таластырған саңлақ ақын қыздың, шешен ділмар жігіттің дарынды айтысының негізгі тақырыбы – бас бостандығы. Түрі жағынан қыз бен жігіт айтысы және ақындар айтысы.)

6) –Айтыстағы Біржан мен Сара өзді-өзін қалай таныстырады? (Біржан айтыста өзін арғын елінен шыққанын, бар өмірін серілікке құрғанын, Алтай-Қарпық ұранымен қызыққа батып жүргенін және жанына 11 жолдас алып келгенін айтады. Сара болса өзін өз заманында топтан озған өнер иесі екенін, ол талай ақындармен сөз жарысына түсіп, оза шауып бәйге алғанын айтады).

7) –Екі ақын да айтыста бір-бірін тамаша өнер иесі деп бағалайды. Өнер мен өнерпаздыққа бас иеді. Біржан Сараны, Сара Біржанды айтыста қалай бағалайды?

(Сара Біржан туралы «Ежелден сен белгілі желді көрікТаң қалдым сәулетіңді сенің көріп» деп оның өнері мен сымбаты туралы жоғары бағалайды.

Біржан Сара туралы «Тас түлек тұрымтайдай екі көзің Шіркін-ай, мұндай жүйрік туармысыңСөйлейсің алтындай қып сөздің жезінМайысқан сешіз қырлы жүйрік-ақсың,Айбатың әлемге айқын ай бедерлі» деп оның шешендігін, шешендігі,сөзге шеберлігін, еліне қадірлі екендігін айтады).

Сұрақтарға жауап беру

ІІ. Жаңа сабақ

ІІІ. Бекіту

ІV.Қоры-

тынды

V. Кері байланыс

Кіріспе сөз.

Құрылысы мен көркемдігі жағынан өз дәуірінде ақындар айтысы ішінде үздігі саналатын Біржан мен Сара айтысы. Бірі Арғын руы атынан шығып сөз таластырса, енді бірі Найман елінің намысын қорғап ақындық шабытын қосқан екі ақынның айтысының көркемдік ерекшелігімен бүгінгі сабақта танысамыз. Бір жағынан, бұл өнер таластырған саңлақ ақын жігіт пен шешен ақын қыздың дарынды айтысы болса, екінші жағынан, ру атынан сөйлейтін екі ақындардың да айтыс үлгісі болып табылады.

2. Өлеңге композициялық талдау жасау.

І топ. Тақырыбы мен идеясын анықтау.