Ботаника пәнінен оқушыларға арналған жұмыс дәптері

Лебяжі жалпы орта білім беретін мектеп

БИОЛОГИЯ ПӘНІНЕН

ЗЕРТХАНАЛЫҚ ЖҰМЫСТАР

9- СЫНЫП

№1 Зертханалық жұмыс.

Тақырыбы: «Тірі ұлпалардағы ферменттердің каталитикалық белсенділігі»

Мақсаты: Нәруыздардың ферменттік белсенділігіне көз жеткізу. Бұл жұмысты екі нұсқада өткізуге болады. 1-нұсқа «Сілекей ферменттерінің крахмалға әсері» - 8 сыныптағы жұмыстың басқа нұсқасы. 2- нұсқа. «Пероксидаза ферментінің сутек асқын оксидіне әсері».

1-нұсқаға арналған зертханалық жұмыстың құрал-жабдықтары.

Жұмысты дербес орындауға арналған құрал-жабдықтар: крахмалданған мата 0,5 %-дық йод ерітіндісі, мақта анжы немесе қылқалам, сілекей. Жұмысты көрнекі өткізуге арналған құрал-жабдықтар: сынауықтар, крахмал, термостат, күкірт қышқылы, сілекей, 0,5 %-дық йод ерітіндісі.

Жұмысытың барысы. Дербес өткізі- оқушылардың әрқайсысы тәжірибе қояды. Сілекейге шыланған мақта анжы немесе қылқаламмен крахмалданған матаға нүкте салады. Сілекей ферменті крахмалды ыдырату үшін шамамен 37оС температура қажет. Бұл үшін термостатты пайдаланады немесе матаны екі алақанның арасына салып, қысады. Мұндай жағдайда крахмалдың ыдырау реакциясы баяу жүреді немесе жалпы жүрмей қалады, өйткені тері бетіндегі температура 37оС-дентөмен болады. 3-5 минуттан соң қрахмалға йодтық сынақ жасайды. Егер сілекейге шыланған жерде көк түс болмаса, сілекей ферментінің әсерінен крахмал ыдырады деуге болады.

Көрнекі көрсетіп, күкірт қышқылы құйылған аздаған мөлшерде су қосылған крахмалды сынауықтың жартысына дейн салады, екінші жартысына бірнеше адамның сілекейімен бірге крахмал толдырылады. Барлық сынауықтарды температура 37 оС термостатқа орналастырады. 3 минуттан соң сынауықтардағы заттардан аздап алып, йодқа сынақ жасайды. Йодтық сынақта көк түске боялған сынауықтарда бұрынғыдай крахмал болады. Йодтық сынақта нәтижесіз болған сынауықтарда крахмалдың ыдырауы жүреді. Егер минут сайын йодтық сынақ өткізуді жалғастыра берсе, кімнің сілекейі көбірек белсенділікпен өршіте алатыны айқындалады. Ағзаның дербес ерекшеліктеріне төуелді нәруздардың ферменттердің әр түрлі белсенділігін ескере отырып, сілекей орташа 3-тен 7 минутқа дейінгі арақашықтықта әсер ететінін білеміз. Күкірт қышқылы бар сынауықтарда да реакция жүреді, алайда тек қана 12-16 минут уақыт қажет.

2-нұсқаға арналған зертханалық жұмыстың құрал-жабдықтары.

Шикі, жаңа ғана туралған және піскен картоп түйірі, сутек асқын оксиді ерітіндісі, екі сынауқ.

Жұмыс барысы. №1 сынауыққа шикі картоп түйірін, №2 сынауыққа піскен картоп түйірін салып, екі сынауыққа сутек асқын оксидін құындар. Не байқадындар? Екі сынауықтың біреуінде ғана неліктен өзгеріс болды?

№2 Зертханалық жұмыс.

Тақырыбы: «Пияз қабығы жасушасының плазмолизі мен деплазмолизі».

Мақсаты: Плазмолиз және деплазмолиз құбылыстарына көз жеткізу, осы үдерістердің қоршаған ортадағы осмостық қысым мен заттар концентрациясына тәуелдігін айқындау.

Құрал-жабдықтар: пияз қабығы және басқа микропрепараттар, дистилденген су, физиологиялық ерітінді және ас тұзының концентрленген ерітіндісі және сахароза.

Жұмыс барысы: 1) Әр түрлі сынауықтарға: №1-дистилденген су, №2-физиологиялық ерітінді және №3-концентрленген ас тұзының немесе сахароза ерітіндісің құындар; 2) төсеніш шыныға пияз тірі қабықшасының препаратын немесе элодея жасушаларын орналастырындар, дистилденген су құйып, жабын шынымен жабындар. Препаратты анықтап қарап, №1 суретін салыңдар; 3) бақылауды тоқтатпай, жабын шыныны алмастан, сулықтың ұшымен немесе сүзгілі қағазбен дистилденген суды сорғызындар да тамшуырмен концентрлі ерітінді (сахароза немесе NaCI) енгізіңдер. Препаратты анықтап қарап, №2 сурет салындар; 4) концентрлі ерітіндіні сорғызып алып, орына дистилденген су енгізіңдер. Препаратты анықтап қарап, №4 сурет салындар. Қорытынды жазындар.

№3 Зертханалық жұмыс.

Тақырыбы: «Өсімдік, жануар және бактерия жасушаларын салыстыру».

Мақсаты: Өсімдік, жануар жәнебактерия жасушалары құрамының ұқсастығы мен айырмашылығын анықтау.

Құрал-жабдықтар: өсімдік және жануар жасушасының суреттері.

Жұмыс барысы: 1. Өсімдік және жануар микропрепараттарын зерделеп қарау.

2. Толық деректер негізінде кестенің бірінші бөлімін («+» немесе «-» белгілерімен) толтырыңдар.

3. Оқулықтағы суреттерді пайдаланып, кестенің екінші бөлімін («+» немесе «-» белгілерімен) толтырыңдар.

4. Осы жасушалардың ұқсастық және айырмашылық себептері туралы жалпы қорытынды жасаңдар:

Микропрепараттар бойынша мына кестені толдырындар

Жасушаның бөліктері және органоидтары

Өсімдік жасушасы

Жануар жасушасы

Бактерия жасушасы

Микропрепараттар бойынша толтырады

Қабық

Цитоплазма

Ядро

Үлкен вакуоль

Пластидтер

Оқулық бойынша толтырады

Лизосомалар

ЭПТ (эндоплазмалық тор)

Митохондриялар

Гольджи жиынтығы

Рибосомалар

Микроденешіктер

Талшықтар/ кірпікшелер

Хромосомалар

Ядрошықтар

№4 Зертханалық жұмыс.

Тақырыбы: «Өзгермелі нұсқа қатарын құру және өзгергіштікті зерттеу».

Мақсаты: Тұқым қуалау, сондай-ақ тұқым қуаламайтын өзгергіштік құбылысын анықтау. Өзгермелі нұсқа қатарын құруды үйрену.

Құрал-жабдықтар: 1) бойының биіктігі көрсетілген сынып оқушыларының тізімі; 2) бір ағаштан алынған жапрақтар (сыныптағы оқушылар саны бойынша).

Жұмыс барысы: 1. Қолдар бар жапырақтарды өлшеңдер; өсу қатарындағы №1-ге ең ұсағын, №25-ке ең ірісін деректері бойынша жазындар.

2.Деректерді пайдалана отырып, жапырақтардың

әрқайсысын графаға нүктемен бөліп орналастырыңдар;