Даражарнақтылар кластары (Ализматидтер класс тармағы, Арецидтер класс тармағы)

Жоспар:

І.Кіріспе

ІІ.Негізгі бөлім

2.1. Даражарнақтыларға жалпы сипаттама

2.2. Ализматидтер класс тармағы

2.3. Арецидтер класс тармағы

2.4. Даражарнақтылардың маңызы

ІІІ.Қорытынды

IV.Пайдаланылған әдебиеттер

КІРІСПЕ

Даражарнақтылар (Monocotyledonae) өсімдіктер әлемінде маңызды орын алатын, өзіне тән ерекшеліктерімен көзге түсетін өсімдіктердің бір класы. Бұл кластың басты айырмашылығы – тұқым жарнағының біреу болуы, яғни тұқымнан өнетін алғашқы жарнағы бір ғана дөңгелек, жапыраққа ұқсас бөліктен тұрады. Даражарнақтылар класына гүлді өсімдіктердің көпшілігі жатады және олардың арасында ауыл шаруашылығында, экономикада, экологияда маңызды орын алатын өкілдері кездеседі. Олардың ішінде лалагүлділер, бамбук, банан, құмай сияқты түрлер бар. Даражарнақтылар көбіне шөптесін болып келеді, бірақ олардың арасында ағаш тәрізділері, көпжылдық өсімдіктер де кездеседі. Көбінесе тамыры шашақ, жапырақтары қарапайым, ал жүйкеленуі параллельді болып келеді.

Даражарнақтылар кластарының ішкі жіктелуі Ализматидтер және Арецидтер клас тармақтары болып бөлінеді. Бұл тармақтар әртүрлі эволюциялық бағыттарда дамыған және өзіндік морфологиялық, экологиялық ерекшеліктерге ие.

Ализматидтер класс тармағы — даражарнақтылардың ең ежелгі және қарапайым топтарының бірі. Бұл топта негізінен суда немесе батпақты жерлерде өсетін өсімдіктер жатады, сондықтан олардың экологиялық бейімделуі ерекше. Ализматидтердің өкілдері ретінде қоға, жыланқияқ және т.б. өсімдіктерді атауға болады. Олардың тамырлары күшті дамыған, жапырақтары ұзын және жіңішке болып келеді, ал көбіне гүлдері шағын, тұқымдары суға төзімді қабатпен қапталған.

Арецидтер клас тармағы болса, құрлықта, әсіресе тропикалық және субтропикалық аймақтарда кең таралған өсімдіктерді қамтиды. Олардың арасындағы ең танымал өкілдерінің бірі — пальмалар. Бұл өсімдіктердің бойлары ұзын, діңдері берік әрі түзу болып келеді. Жапырақтары ірі, қауырсын немесе желпуіш тәрізді. Арецидтер экономикалық тұрғыдан өте құнды: олардан майлар, талшықтар, азық-түлік өнімдері алынады.

Даражарнақтылардың табиғаттағы және адам өміріндегі маңызы зор. Олар экологиялық тепе-теңдікті сақтау үшін де, ауыл шаруашылығында да, дәрілік өсімдіктер ретінде де кеңінен қолданылады. Мысалы, бидай, күріш, жүгері секілді негізгі азық-түлік өнімдері осы класқа жатады және олар әлемдік ауыл шаруашылығында маңызды рөл атқарады. Экологиялық тұрғыдан алғанда, даражарнақтылар жердің құнарлылығын сақтауға, эрозияны азайтуға, экожүйелердегі су айналымына әсер етеді.Даражарнақтылар кластары өсімдіктер әлеміндегі маңызды тармақтардың бірі болып табылады және олардың жіктелуі мен бейімделулері табиғат пен адам өмірінде ерекше орын алады.

ІІ.Негізгі бөлім

2.1. Даражарнақтыларға жалпы сипаттама

Даражарнақтылар (Monocotyledonae) — гүлді өсімдіктердің бір класы, олар өздерінің бірқатар биологиялық және морфологиялық ерекшеліктерімен ажыратылады. Даражарнақтылардың басты айырмашылығы — тұқым жарнағының біреу болуы. Бұл топқа жататын өсімдіктерде келесі ерекшеліктер бар:

Тұқым жарнағының біреулілігі: Даражарнақтылардың тұқымында бір ғана жарнақ болады, бұл олардың маңызды ерекшелігі болып табылады.

Тамыр жүйесі: Көптеген даражарнақтылардың тамыр жүйесі шашақтамырлы, яғни басты тамыр болмайды, ал барлық тамырлар бірдей көлемде және жер астында бірдей бағытта таралады.

Жапырақ құрылысы: Жапырақтары көбінесе қарапайым, бір жүйкелі және параллель жүйкеленген. Бұл жапырақтардың беткі қабаты тегіс және симметриялы.

Камбийдің болмауы: Даражарнақтыларда сабақтың ішінде камбий жоқ, сондықтан олардың көпшілігі өсіп келе жатқанда жуандай алмайды, тек биіктігі артады.

Гүл құрылысы: Даражарнақтылардың гүлдері әдетте үштік құрылымға ие, яғни гүл жапырақшалары мен басқа бөліктері үш немесе оның еселі санына тең болады.

Тамырдың радиалды құрылысы: Тамырдың көлденең кесіндісі радиалды симметрияға ие, бұл олардың суда, батпақты жерлерде жақсы бейімделуін қамтамасыз етеді.

Өмір сүру ұзақтығы: Көптеген даражарнақтылар шөптесін өсімдіктер, бірақ олардың ішінде ағаш тәрізді өсімдіктер (мысалы, пальмалар) де кездеседі.

Даражарнақтылардың классификациясы:

Даражарнақтылар класы бірнеше негізгі клас тармақтарына бөлінеді, олардың ішінде маңызды екі клас тармағы — Ализматидтер және Арецидтер.

Ализматидтер клас тармағы (Alismatidae):

- Бұл класс тармағына батпақты жерлерде, сулы аймақтарда өсетін өсімдіктер жатады.

- Өкілдері: қоға (Sagittaria), жыланқияқ, басқа да батпақ және сулы жерлерге бейімделген өсімдіктер.

- Экологиялық маңызы: Ализматидтер суда өмір сүргендіктен, олар судың құрамындағы оттегін және басқа қоректік заттарды реттеуге қатысады.

Арецидтер клас тармағы (Arecidae):

- Арецидтер негізінен тропикалық және субтропикалық аймақтарда таралған, олардың арасында пальмалар ерекше орын алады.

- Өкілдері: пальмалар, банан, кокос пальмасы.

- Экономикалық маңызы: Арецидтерден май, талшық, жеміс, құрылыстық материалдар өндіріледі.

Даражарнақтылардың бұл класс тармақтары олардың әртүрлі бейімделуі мен морфологиялық ерекшеліктерін көрсетеді, әрі экожүйелерде маңызды рөл атқарады.

2.2. Ализматидтер класс тармағы

Ализматидтер клас тармағы (Alismatidae) — даражарнақтылардың ең алғашқы және қарапайым топтарының бірі. Бұл клас тармағының өкілдері негізінен суда немесе батпақты жерлерде өсетін өсімдіктер болып табылады. Олар сулы ортаға бейімделген ерекшеліктерімен дараланады, мысалы, ерекше тамыр жүйесі мен жапырақ құрылымына ие. Ализматидтер клас тармағы батпақ және су қоймаларының биологиялық тепе-теңдігін сақтауда маңызды рөл атқарады. Оларға жататын өсімдіктердің ішінде қоға (Sagittaria), жыланқияқ (Alisma), стрелолист (Sagittaria sagittifolia) секілді түрлер бар. Бұл өсімдіктердің экологиялық бейімделуі, биологиялық ерекшеліктері және адам өміріндегі маңызы ерекше.

Морфологиялық ерекшеліктері.Ализматидтер класс тармағына жататын өсімдіктердің морфологиялық ерекшеліктері су ортасында өмір сүруге бейімделген:

1. Тамыр жүйесі: Ализматидтердің тамырлары жақсы дамыған және шашақтамырлы болып келеді. Су мен батпақты аймақтарда олар жерге мықтап бекініп, қоректік заттарды тиімді сіңіреді. Сонымен қатар, бұл тамырлар суда еріген оттегіні де қабылдай алады, бұл олардың анаэробты (оттегі аз) ортада өмір сүруін қамтамасыз етеді.

2. Жапырақтары: Ализматидтер жапырақтарының құрылымы суға бейімделген. Көптеген түрлерде жапырақтар ұзын, жіңішке немесе кең болып келеді, әрі беткі қабаттары су өткізбейді, бұл судың өсімдікке еніп кетуіне жол бермейді. Кейбір өкілдерінде, мысалы, стрелолистте жапырақтары жебе пішінінде болып, судан шығып тұрады. Бұл өсімдік жапырақтарының ауада орналасуы фотосинтез процесінің жақсы жүруіне ықпал етеді.

3. Гүлдері мен тұқымдары: Ализматидтер гүлдерінің құрылымы қарапайым және ұсақ болып келеді. Гүлдері көбіне үштік симметрияға ие, яғни гүлдің әрбір бөлігі үшке немесе оның еселі санға бөлінеді. Тұқымдары суда таралуға бейім, ал су бетінде қалқып жүретін қабатпен қапталған.

Экологиялық бейімделуі.Ализматидтер класс тармағының өкілдері су және батпақты орталарға жоғары деңгейде бейімделген. Бұл өсімдіктердің тамыр жүйесі суда еріген оттегіні тиімді сіңіре алады, ал кейбір түрлері жапырақтары арқылы да оттегі алып, оны басқа бөліктеріне жеткізе алады. Мұндай бейімделулер Ализматидтердің батпақтар мен тұрып қалған суда тіршілік етуіне көмектеседі. Сонымен қатар, кейбір өкілдері суда қалқып жүретін жапырақтарға ие, бұл оларды суда қозғалып тұратын қоректік заттарды сіңіруге қолайлы етеді.

Ализматидтердің экожүйедегі рөлі.Ализматидтер класс тармағының өсімдіктері су қоймаларында биологиялық тепе-теңдікті сақтау үшін маңызды рөл атқарады. Олар суда еріген қоректік заттарды, азот пен фосфор қосылыстарын сіңіреді, бұл өз кезегінде судың құрамындағы зиянды заттардың мөлшерін азайтуға көмектеседі. Ализматидтер су қоймаларының төменгі қабаттарын оттегімен байытады, бұл балықтар мен басқа да су жәндіктеріне қолайлы орта қалыптастырады.

Бұл өсімдіктер су қоймаларын тазартуға ықпал етеді және су айдындарында мекендейтін басқа да организмдерге тіршілік ортасын қамтамасыз етеді. Сонымен қатар, Ализматидтер сулы-батпақты аймақтарда шөгу және батпақтану процестерін азайтуға көмектеседі. Олар топырақты нығайтып, эрозияның алдын алады, әрі судың құнарлы қабатын сақтауға ықпал етеді.

Ализматидтер класс тармағына жататын өсімдіктердің бірнеше белгілі өкілдері бар:

1. Қоға (Sagittaria): Бұл өсімдік әлемдегі батпақты және сулы аймақтарда кеңінен таралған. Қоға жебе тәрізді жапырақтары арқылы танымал және су бетінде қалқып жүретін жапырақтарымен де ерекшеленеді. Қоға тамыры мен жапырақтарын дәрілік мақсатта қолдануға болады.

2. Жыланқияқ (Alisma): Жыланқияқ өсімдіктері шалшық суда және су қоймаларында өседі. Олардың жапырақтары кең әрі ұзын, ал гүлдері ұсақ және ақ түсті болады. Жыланқияқ тамырлары дәстүрлі медицинада қабынуға қарсы қолданылып келеді.

3. Стрелолист (Sagittaria sagittifolia): Бұл өсімдіктің жапырақтары жебе тәрізді болып келеді және суда жақсы өседі. Стрелолисттің тамырында крахмалдың көп мөлшері бар, бұл оны кейбір аймақтарда тағам ретінде пайдалануға мүмкіндік береді.

Ализматидтердің экономикалық маңызы.Ализматидтер класына жататын өсімдіктердің адам өмірінде де маңызы зор. Көптеген түрлердің тамыр жүйесінде крахмал мен басқа да қоректік заттар молынан жиналады, сондықтан оларды тағам ретінде пайдалануға болады. Кейбір өсімдіктердің, мысалы, қоғаның тамыры мен жапырақтары дәстүрлі медицинада қолданылып, қабынуға қарсы және жараларды емдеуде тиімді болып табылады. Сонымен қатар, Ализматидтердің кейбір түрлері декоративті өсімдік ретінде бағаланып, жасанды су қоймаларын көгалдандыруда пайдаланылады.

Ализматидтер класс тармағы — даражарнақтылардың ең қарапайым және экологиялық маңызды топтарының бірі. Бұл өсімдіктер су және батпақты аймақтарда тіршілік етуге бейімделген, әрі судың сапасын жақсартуға, оның құрамындағы пайдалы заттарды сақтауға ықпал етеді. Ализматидтер экожүйелердің тұрақтылығын сақтауға және биологиялық әртүрлілікті қолдауға көмектеседі. Сонымен қатар, олардың кейбір түрлері адам өмірінде дәрілік және декоративті өсімдік ретінде бағаланады.

2.3. Арецидтер класс тармағы

Арецидтер класс тармағы (Arecidae) — даражарнақтылардың ішінде құрлықта, әсіресе тропикалық және субтропикалық аймақтарда кең таралған өсімдіктер тобы. Бұл клас тармағының өкілдері негізінен пальмалар, банан және басқа да көпжылдық өсімдіктер болып табылады. Арецидтердің экологиялық және экономикалық маңыздылығы жоғары. Олар тропикалық аймақтардың экожүйелерін қолдайды және маңызды ауыл шаруашылығы өнімдерінің, құрылыс материалдарының, сәндік өсімдіктердің көзі болып табылады.

Морфологиялық ерекшеліктері:

Арецидтер класс тармағына жататын өсімдіктер құрылымы жағынан ерекшеленеді:

1. Сабағы мен діңі: Көптеген Арецидтер өкілдерінің діңі биік әрі мықты. Олардың сабағы ағаш тектес, алайда даражарнақтылар болғандықтан, камбий қабаты жоқ. Сол себепті олардың діңі көлденең өспейді, тек ұзындыққа өседі. Мысалы, пальмалар биік бойымен және мықты тік діңімен танымал. Сабақтарының ішінде қоректік заттарды тасымалдауға бейімделген өткізгіш тіндер орналасқан.

2. Жапырақтары: Арецидтер жапырақтарының құрылысы ерекше. Көптеген өкілдерінде жапырақтары қауырсын немесе желпуіш тәрізді болып келеді. Жапырақтары ірі, қатты және көпжылдық болғандықтан, олар жыл бойы жасыл күйінде қалады. Бұл жапырақтар өсімдікті қатты күн сәулесінен қорғауға, әрі қоректік заттарды сақтауға көмектеседі.

3. Гүлдері мен жемістері: Арецидтер өсімдіктерінің гүлдері күрделі гүл шоғырына жиналып, айтарлықтай үлкен болып келеді. Гүлдері көбіне жапырақтармен қапталып, қорғалады. Бұл өсімдіктердің жемістері де айтарлықтай ірі болады және көбіне құрғақшылыққа немесе ұзақ сақтауға бейімделген. Мысалы, кокос пальмасының жемісі қабығымен қорғалған, бұл оны ұзақ уақыт бойы су ішінде сақтауға мүмкіндік береді.

Арецидтердің экологиялық рөлі.Арецидтер класс тармағының өсімдіктері тропикалық экожүйелердің негізгі компоненттері болып табылады. Олар көптеген жануарлар, құстар және жәндіктер үшін қорек пен мекен ретінде қызмет етеді. Пальмалардың және басқа да арецидтердің жапырақтары су айналымына қатысып, жауын-шашын мөлшерін реттеуге көмектеседі. Сондай-ақ, олардың жапырақтары топыраққа ылғал сақтап, эрозияны азайтады. Мысалы, пальмалар тамыры топырақты нығайтып, оны желден және су тасқынынан қорғайды.

Арецидтер өсімдіктері тропикалық ормандардың биологиялық әртүрлілігін қолдап, осы аймақтардың экожүйелік тепе-теңдігін сақтайды. Олар күн сәулесін тиімді қолдана отырып, фотосинтез процесі арқылы атмосфералық көмірқышқыл газын азайтуға үлес қосады.