Дауылпаз ақын туралы авторлық бағдарлама 10 сынып

ҚАЗАҚСТАН РЕСПУБЛИКАСЫНЫҢ БІЛІМ ЖӘНЕ ҒЫЛЫМ МИНИСТРЛІГІ

Пошанова Айжан Шарибаевна

«Дауылпаз ақын» атты «Махамбеттану» қолданбалы курсы бойынша жасалған

АВТОРЛЫҚ БАҒДАРЛАМА

Нұр-Сұлтан – 2021

УДК 374

ББК 09.103.4

Рецензент:

МұқатаевО.О.педагог мастер, ҚазақстанРеспубликасы

«Өркениет» ғылыми-әдістемелік орталығының аға ғылыми қызметкері;

Дауылпаз ақын / құрастырушы автор: А.Ш. Пошанова. – Түркістан облысы, қазақ тілі мен әдебиеті пәнінің мұғалімі, 2021. – 48 б.

ISBN 978-601-1054-15-3

Құрастырушы автор 34 сағаттық күнтізбелік-тақырыптық жоспарлауды оқушылардың жас ерекшелігін ескере отырып жасаған. Бұл – ақберен ақын, дауылпаз күйші, қазақ жырының баһадүрі, қазақ поэзиясының алдаспаны М.Өтемісұлы шығармашылығын тарихи оқиғалармен сабақтастыра оқытуды мақсат ете жоспарланған авторлық бағдарлама.

УДК 374

ББК 09.103.4

«Өркениет» ғылыми-әдістемелік орталығының 2021 жылғы «11» наурыздағы №17 хаттамасына сәйкес сараптау комиссиясының шешімімен баспаға ұсынылды.

© ҚР «Өркениет» ҒӘО, 2021

ҚАЗАҚСТАН РЕСПУБЛИКАСЫ «ÓRKENIET» ҒЫЛЫМИ- ӘДІСТЕМЕЛІК ОРТАЛЫҒЫНЫҢ БАСПАСЫНА

ҰСЫНЫЛДЫ

Рецензент:

«Órkenіet»ғылыми-әдістемелікорталығыныңағағылыми қызметкері О.О. Мұқатаев

Құрастырушы автор:

Түркістан облысы Мақтаарал ауданы №34 «Бірлік» жалпы орта мектебі коммуналдық мемлекеттік мекемесінің қазақ тілі мен әдебиеті пәнінің мұғалімі Пошанова Айжан Шарибаевна

©Қазақстан Республикасы «ÓRKENIET» ғылыми-әдістемелік орталығы, 2021 жыл

ПІКІР

Қазақ тілі мен әдебиеті пәнінің мұғалімі қолданбалы курстарға арналған бағдарлама атауын «Дауылпаз ақын» деп алып, 10-сыныптарға арналған 34 сағаттық авторлық бағдарлама құрастырған. Бағдарламада намысы найзасындай жарқылдаған, қазақ жырының баһадүрі, тәуелсіздік жолындағы күрес көсемдерінің бірі.

М. Өтемісұлының ерлік пен өрліктің поэзиясына айналған шығармаларымен етене таныстыру жолдары қарастырылған.

Құрастырушы автор «Махамбеттану» курсының авторлық бағдарламасын жасауда әдебиет тарихы мен әдебиет теориясы бойынша оқушыларға толыққанды білім беруді көздеп, Қазақстан тарихы мен қазақ әдебиетін сабақтастыра қарастырып, ақын басшылық жасаған шаруалар көтерілісі туралы деректерге кеңінен тоқталып өту керектігін ескерген. Әдебиет теориясы бойынша ақын өлеңдеріне поэтикалық талдау жасау жолдарын атап көрсеткен. Сондай-ақ құрастырушы автор бұл еңбекті қазақ әдебиеті пәнін оқытудың мемлекеттік стандартына сай орындап шыққан және ең бастысы автор пәнді меңгертуде оқушылардың жас ерекшелігін ескерген.

Тургинбаева Аширгуль Набиевна

Қазақ тілі мен әдебиеті пәнінің мұғалімі, шебер педагог,

«№34 Бірлік ЖОМ» КММ,

Түркістан облысы Мақтаарал ауданы.

Түсінік хат

Бүкіл ХІХ ғасыр әдебиетінде қимыл мен күрес жырын Махамбеттей ғып жырлаған өзгеше ақын болған емес. «Алды да, арты да бір өзі сияқты».

Мұхтар Әуезов

Мектептегі «Махамбеттану» қолданбалы курсы жалынды ақын Махамбет Өтемісұлының мұрасын оқуға арналады.

Бұл бағдарламаны жасаудағы мақсат – қазақ халқының азаттығы, теңдігі жолында ақ найзасымен, азаткер асқақ жырымен қасық қаны қалғанша күрескен, тіпті сол жолда құрбан болған әрі батыр, әрі ақын Махамбет Өтемісұлының шығармалары мен өнегелі өмірін сөз ете отырып, жас ұрпақты Махамбет жырлары арқылы ерлікке, елін сүюге тәрбиелеу, елге деген шынайы, кіршіксіз сезімсіз нағыз адам болудың қиын екенін ұқтыру, оқушының рухани-эстетикалық талғамын жетілдіру, шығармашылық қабілеттерін дамыту, көркем туындыларын тереңдете оқыту. Махамбет шығармаларының көркемдегіш құралдары мол, шеберлігі басым, сондықтан бағдарламада таңдалып алынған шығармалар оқуға, көркем мәтінді меңгеру үшін, оқушыны оқырман ретінде қалыптастыру мақсатында ұсынылды. Сонымен қатар талдауға, туындының тақырыбын, идеясын ашуға, ақын ойының астарын ұғуға ұмтылдыру үшін қосымша тапсырмалар әр сабақ барысында жүзеге асырылып отырады. Махамбет жырлары халқымыздың рухани қазынасының баға жетпес байлығы болып саналады.

Қаһарман ақынның қызыл оттай қызулы, қылыштай өткір, серпінді сөздері қалың қазақтың жүрегіне асау толқу салды, тілегіне қанат бітірді. Оның поэзиясы – қаһарлы да айбарлы, өзіне дейінгі әдебиет өкілдері шығармаларына өзіндік өр рухпен үлес қосқан жауынгер поэзия. Махамбет шығармалары өскелең ұрпақты өз Отанын, туған жеріне деген сүйіспеншілікке, азаттыққа тәрбиелеуде үлкен роль атқарып келеді. Мұғалім бағдарламаны басшылыққа ала отырып, сабақтарды түрлендіріп оқыту арқылы оқушылардың таным белсенділігін арттыру мәселелеріне ерекше көңіл аудара алады.

«Махамбеттану» курсы 10-сынып оқушыларына арналып, аптасына 1 сағат, жылдық сағат саны 34 сағатқа жоспарланды.

Курстың мақсаты:

Махамбет Өтемісұлының өмірі жайлы мағлұмат беру.

Шығармаларының көркемдік ерекшеліктерін, тақырыптық-идеялық өзектілігін ұғындыру, өлеңдерінің құндылығын таныту.

Көркем туындыларын тереңдете оқыту арқылы адамгершілік, адалдық, патриоттық, әділеттілік сияқты асыл қасиеттерге тәрбиелеу, еліне, жеріне деген сүйіспеншілігін арттыру.

Курстың міндеті:

Жас ұрпаққа ақынның өмірін дәріптеу арқылы ақын шығармашылығының тарихын аша отырып, оқушылардың білімдерін бір жүйеге келтіру;

өлеңдерінің идеялық-тақырыптық мазмұнын ашу;

шығармашылықжұмыстарарқылыоқушылардыңтаным белсенділігін, өзіндік ізденісі мен ой қорыту қабілеттерін дамыту;

оқушылардың патриоттық сезімдерін дамыта отырып, шешендікке баулу;

ақын шығармаларына деген қызығушылығын ояту;

оқулық пен қосымша деректерді пайдалануға, өз пікірлерін қорғап, ақын поэзиясын насихаттап, әдеби тілмен сөйлеуге дағдыландыру;

ақын бойындағы адамгершілік, ұлтжандылық, ерлік қасиеттерін үлгі ету арқылы өз елінің патриоты болуға тәрбиелеу;

Мамандыққа бағдарлау: тіл маманы, әдебиетші, журналистика, тарихшы.

Пәнаралық байланыс: Қазақстан тарихы, Әдебиет, философия, география, шешендік өнер, поэзия, қанатты сөздер.

Ұйымдастыру формалары: Оқулықпен жұмыс, мәнерлеп оқу, топтық жұмыс, зерттеу жұмысы, ізденіс сабақ, мәнерлеп жатқа оқу, рөлге бөліп оқу, ән айту, көріністер көрсету, т.б.

Курстың өзектілігі:

Азаттық үшін алысқан, елі үшін егескен арыстан бабамыз Махамбет поэзиясын оқыта отырып, оның өлеңдерінің, рухы биік жырларының өміршеңдігін, құнын мәңгі жоймайтын, ұрпақтан – ұрпаққа үлгі болар тәрбие өнегесі, ерлік мектебі, Отанды сүюдің, шындықты тайсалмай айтар ерліктің ұраны екенін түсіндіру. Ақын поэзиясын терең сезініп, жаттап өскен жас жеткіншек жұртын елдікке бастап, қайсібір жұмыр

басты пенденің болсын өресі жетпес ерен ерлікке, кемел кісілікке бастары хақ.

Оқушыға қойылатын талаптар:

ақын өлеңдерінің табиғатын меңгере отырып, мәтінді талдап оқуға және пікір алысуға ұсынылған шығармаларды өз бетімен оқып, мұғалім басшылығымен зерделеп меңгеруі, пайымдап оқу, дұрыс оқу дағдыларын игеру;

ақын шығармашылығының негізгі тақырыптары бойынша ой түйіп, өлеңдер мен прозалық туындылар үзінділерін жатқа айта білу;

ақын өлеңдерін құрылысына талдап үйреніп, поэзия туралы мол мағлұмат алып, шығарма табиғатына сай мәнерлеп оқуға дағдылану.

Оқу материалдарын тақырыптық жоспарлау

І. Махамбеттің өмірімен танысу (3 сағат)

«Өтемістен туған он едік»

Өтемістен туған он: Бекмағанбет, Махамбет, Тоқтамыс, Қожахмет, Ыбырайым, Әйіп, Хасен, Ысмайыл, Сүлеймен, Досмайыл.

Өтемістен туған он едік, Онымыз атқа қонғанда, Жер қайысқан қол едік,-

деп ақынның өзі жырлағандай, Махамбеттің бауырларының көбі кескілескен майданда немесе көтерілістен кейінгі қуғын-сүргінде қаза тапқан т.б. деректермен таныстыру.

Махамбет Өтемісұлының шежіресімен танысу.

Махамбеттің әкесі – Өтеміс сөзге шешен әрі батыл адам болған. Тумысынан өжет мінезді Махамбет әуелде мұсылманша жазу-сызуды үйреніп, артынан орысша сауат ашады. Шешендігімен, ақындығымен ел аузына ерте іліккен Махамбетті Жәңгір хан өз жанына тартуға тырысып бағады, ақынды ордасына алдырып, тұңғышы Зұлқарнайынның тілін орысшаға үйретеді. Махамбет 14 жасында әкесінен айырылады.

Махамбет жирен шашты, сақалы қара, кейіпсіздеу адам болыпты. Бірақ онысына қарамай, біреудің мінін айтқанда кім болсын тұра алмастай қылып кетеді екен.

Батырдың денесі Индер көлінің маңындағы Қараой деген жерде көмілген, қазіргі таңда ол жерде Махамбетке кесене тұрғызған.

«Махамбет – тәуелсіздік жаршысы». Бостандық жолындағы қүрестің қиындығына төзудің өзі поэзияға айналып кеткендей әсер береді. Ал төзім дегенде уақытпен өлшенетін ұғым, яғни жеңіске жеткенше төзу. Оның поэзиясы – қаһарлы да айбарлы, өзіне дейінгі әдебиет өкілдері шығармаларына өзіндік өр рухпен үлес қосқан жауынгер поэзия. Махамбет шығармалары өскелең ұрпақты өз Отанын, туған жеріне деген сүйіспеншілікке, азаттыққа тәрбиелеуде үлкен рөл атқарып келеді.

ІІ. Махамбеттің жыр жебесі (8 сағат)

Махамбет өлеңдері – отаршылдыққа қарсы көтерілістің айнасы.

Махамбет – көтерілісші елдің ақыны болды. Ол ақсүйек, феодалдарға

қарсы күрескен қазақ еңбекшілерінің арманын, ойын, мұңын жырлады. Оның үгіттік лирикасына тақырып болған да осы халықтық мәселелер. Оның үгіттік күшінің де қандай дәрежеде екенін айқындайтын ерекшелік те ақынның өлеңдеріндегі жұртшылық тілегімен қабысып жатқан идеясымен қабысуында. Жауынгер батыр, тек қана қылыш, найзамен ғана жауға шапқан жоқ, ол өзінің жалынды өлеңдерімен де дұшпанын найзадай түйреп, езілуші халықтың ой-сезімін оятты. Бұл жолда оның өлеңдері таптырмас күшті құралдың бірі болды. Өзі үгітшілік, өлеңдері үгіт рөлін атқарды. Бірақ Махамбет өлеңдері жай ғана үгіт емес, ойға, сана-сезімге эстетикалық азық боларлық дәрежеге көтерілді.

Махамбет – ауыз әдебиетінің, жыраулар әдебиеті өкілдерінің заңды жалғасы, оны асқан шеберлікпен, ұшқырлықпен дамытушы.

«Махамбет атты батырмын...»

Махамбеттің 80-ге жуық өлеңі бар. Мұрасының көбі бізге жетпеген. Оның өлеңдерін шәкірті Қуан жырау жатқа білген екен. Одан Мұрат Мөңкеұлы үйренген. Одан Ығылман Шөреков жаттаған. Бірқатар өлеңдерін жинаған ақын – Шәңгерей Бөкеев.

Ең алғаш Махамбет өлеңдері 1908 ж. Қазан қаласында «Мұрат ақынның Ғымарқазы уғлына айтқаны» дейтін жинақта жарық көрген.

Махамбет хат біле тұрса да, оның бізге жазып қалдырған өлеңдері жоқ. Бірен-саран өлеңдері болмаса, көпшілігі ауызба-ауыз, суырыпсалмалық әдісімен шығарылған өлеңдер. Өлеңді керекті жерінде суырыпсалып айту – қазақ ақындарына дағдылы әдет. Мұның әуелгі себебі хат білмеушіліктен, кейін біртіндеп оған дағдыланушылықтан десе, Махамбет те суырыпсалмалыққа жас шағынан талаптанып, әдеттенгенге ұқсайды.

Махамбет өлеңдері көбіне жыр ағымымен келеді. Суырыпсалма ақындардың бірен-сараны болмаса, көп өлеңдерін жыр ағымымен шығарады. Әрине, бұл сөзден 11 буынмен өлең шығарушы суырыпсалма ақындар (импровизаторлар) болмайды екен деген ұғым тумауы керек.

Махамбеттің өзі де Исатаймен теңдес, тұла бойы ерлікке толы биік тұлға.

Құла бір сұлу ат мінген, Құйрық жалын шарт түйген, Құм сағыздай созылған, Дулығалы бас кескен,

Ту түбінен ту алған, Ту түбінен ту алған, Жауды көріп қуанған,

Мен Өтемістің баласы Махамбет атты батырмын, -

Махамбеттің ер де, өр мінезі ақынның осы бір шумақтарында асқақтай көрінген. Мұнан қас батыр, тартылмай сөйлер ақын бейнесі қапысыз танылады. Ол «Атадан туған аруақты ер, жауды көрсе жапырар», «үдей соққан дауылдай» қаһарлы ер бейнесінде көрінеді.

Махамбет поэзиясы – өз дәуірінің шындығы. Махамбет ақын – ұлт азаттығы үшін күрескер тарихи тұлға ретінде біздің Тәуелсіздігіміздің бастау көздерінің бірі ретінде саналады. Сондай қоғам қайраткерлігімен бірге, өзінің отты, жалынды өлеңдері арқылы бар өмірін туған халқының мұңын жоқтауға арнаған ардақты ақын.

«Исатай – басшы, мен – қосшы» Махамбет поэзиясындағы Исатай батыр бейнесі мен ақынның өз бейнесі. Махамбет – халық көңілінің тұнығындағы ең асыл арманын – еркіндікті, теңдікті жырлап, оған басын тігіп, қол бастаған Исатайдай батырдың әдебиетте бұрын-соңды болмаған бейнесін сомдаған дауылпаз ақын, ел тәуелсіздігі жолында бірге күреске шыққан «алмас қылыш» батыр. Өр рухты, жауынгер ақын

«Есіл ер», «Исатай деген ағам бар», «Еділ үшін егестік», «Тарланым» т.б. өлеңдерімен батырдың асыл бейнесіне мәңгілік ескерткіш орнатқанын ұғындыру.

Шығарма. «Қап түбіне сыймаған қара болат мен едім».

Оқушыларға шығарма-толғау жаздыру және талдау.

«Қасарысып келгенде, Қап түбіне сыймаған, Қара болат мен едім! Тепсам жілік сындырған, Қыран бүркіт мен едім!-