Диалект сөздер тілдің лексикалық қоры ғылыми жобасы

Диалект сөздер – тілдің лексикалық қорының қайнар көзі

Жұмысты зерттеудің өзектілігі:

Қазақ тілінің сөз байлығы халықтың рухани өмірін, тарихын, ұлттық нақышты, дүниенің тілдік бейнесін сипаттау құралы болып табылады. Қазіргі таңда тілдің табиғатын жан- жақты тануға арналған тіл біліміндегі зерттеу жұмыстары ұлттың ойлау жүйесіне тән ерекшеліктерімен және этностың өмір сүру болмысымен тығыз бірлікте алынып, бүгінгі күн тәртібінің көкейкесті мәселелерінің біріне айналды.

Жергiлiктi сөздер - ауызекi сөйлеу тiлiнiң элементтерi. Ал сөйлеу тiлi − әдеби тiлдiң қайнар көзi. Сондықтан ұлттық жазба әдеби тiлдiң қалыптасып, сөздiк қазынасының толығуынa диалектизмдердiң орны, рөлi бар екендiгi даусыз. Әдеби тiлдi диалектiлер арқылы байыту мәселесi қазiргі кезде ғалымдаp назарына жиi iлiнiп жүр. Халықтың ауызекі тілі, халық диалектілері мен говорлары – әдеби тілімізді байытудың, оның сөз орамын, сөз саптау машығын нәрлендірудің қайнар көзі, құнарлы арнасы. Жергілікті сөздерден бүгінгі және ертеңгі жазба әдеби тіліміздің лексикалық қазынасын байытуға қажет бірліктерді іздестіру, іріктеу, таңдап алу жұмысын жүргізе беру — алдағы міндеттің бірі болып саналады. Тілдің қоғамдық қызметінің артуына байланысты оның сөздік қоры, лексикалық қабаты жаңа сөздермен толығып, ойды берудің сан алуан тәсілдері, синтаксистік оралымдар, сөз тіркестері тілдік қолданысқа еніп, тіліміздің икемділік қасиетін арттырып, байытып отыратыны белгілі. Зерттеу барысында қазақ тілінің лексикалық қазынасын байытудың бірден - бір көзі диалектілік бірліктердің қолданысына айрықша назар аударылады. Диалектизмдерді қажеттiлiк туғaн сәтте, әдеби тiлде баламасы болмаса, әдеби тiлдi байытуға әлеует

Жұмысты зерттеудің міндеттері:

Қазақ тілі мәдениетін көтеру, жетілдіру, насихаттау. Ол үшін: ана тіліміздің сөздік қазынасын жақсы, дұрыс пайдалану. Ол үшін ғасырлар бойы жасалып, сақталып келген лексикалық қорды жұтатпай сақтау, толықтыру, көне, сирек, жергілікті

сөздерді жинап, бүгінгі қолданысқа жарамды деп табылғандарын әдеби нормаға қосу. Әсіресе, қазақ халқының ұлттық салт-дәстүріне, шаруашылық түрлеріне, табиғаттануына, дүниетанымына қатысты сөздер мен тіркестерді жинап, ұмыт болғандарын жаңартып, мағыналарын түсіндіріп отыру.

Жұмыстың нәтижесі:

Ізденуші қажетті теориялық әдебиеттермен танысып, диалект сөздердің қолданымдық аясын зерттеп, диалектизмдерді ұтымды қолданылуы, мақсатты жұмсалуы сөздік қорымыздағы кейбір сөздердің мағыналарын толықтырып, мағыналық өрісін кеңейтуге, кірме сөздердің баламасын беруге едәуір септігін тигізетіні сөзсіз екені туралы анықтау жұмысын жүргізіп, аймақтық диалектілер қатарында жүрген әдеби тіл қатарына енуге бейім тұрған диалектизмдерді айқындауға тырысты. Қазіргі тілімізде кездесетін кірме сөздердің жергілікті диалектілерден алынған нұсқаларын қазіргі сөйлеушілердің қалай қабылдайтынын, түсінетінін анықтау мақсатымен сауалнамалар жүргізіп, берілген жауаптар негізінде қорытынды жасаған. Жұмыстың нәтижелері мен қорытындылары бойынша зерттелген нысана өзекті.

1. Жергілікті диалектілердің зерттелуі

Тіл білімінің диалектілер мен говорларды зерттейтін саласы – диалектология (диалектос – сөйлеу, говор, логос – ілім деген грек сөздерінен құралған) деп аталады. «Диалект» деген термин тілде жалпыхалықтық сипат алмаған, белгілі бір жерде ғана қолданылатын ерекшеліктердің жиынтығын, өзіне ғана тән тілдік ерекшеліктері бар жекелеген аймақ, территорияны білдіреді. Бұл мағынада диалект халық, не ұлт тілінің құрамды бөлігі болып табылады. Говор – жергілікті диалектілердің шағын аймақты қамтитын бөлігі. Мәселен, Қазақстан жағдайында диалект екі- үш облыс көлеміндей жерді қамтыса, говор бір облыс немесе екі-үш аудан көлеміндей жерді ғана қамтуы мүмкін. Оның қанша аймаққа таралуы говорлардың қалыптасу тарихына, ондағы нақты жадайларға

байланысты. Негізгі тілдік белгілері бірыңғай говорлар ғана диалект ұғымын тудырады. Бір диалектінің ішіне оның басқа диалектілерден айырмасын көрсететін негізгі ерекшеліктерін және өздеріне ғана тән неғұрлым ұсақ ерекшеліктерін сақтай отырып, бірнеше говор енуі мүмкін. Жергілікті ерекшеліктердің таралу шегіне қарай кейбір тілдерде говорлар подговорға бөлінеді. Негізгі диалектілік ерекшеліктері бірыңғай болып келген говорлардың жиынтығы наречие деп те айтылады. Диалект, говор, наречие деген терминдер бірінен-бірі сонша алыс кеткен ұғымдар емес. Бәріне де жергілікті тіл ерекшеліктері негіз болады. Мысалы диалектілер мен говорлардың таралу аймағын картадан былайша көрсетуге болады.

Диалектологияның міндеті – жергілікті тіл ерекшеліктерін тексеру. Өзге тiлдердегi сияқты бiздің тiлiмiзде де бiр жерде айтылып, бiр жерде айтылмайтын, яки бiр жерде бiр түрлi нұсқада қолданылса, екiншi бiр жерде мүлдем басқаша бiр нұсқада қолданылатын жергiлiктi тiл айырмашықтары деп аталатын құбылыстардың да бар eкeнi аян. Диалект, говор деп халықтық я ұлттық тілдің өзіндік ерекшеліктері бар жергілікті тармақтарын, бөліктерін айтамыз. Ол жалпы тілге тән ортақ белгілерден өзгеше ерекшеліктерді қамтиды. Тілдің диалектілерге бөлінетіндігі ертеден – ақ белгілі. Тіпті көне замандардағы грамматикаларда вульгаризм (тұрпайы сөздер),

диале кт

гово р гово р

гово р

провенциализм ( аймақтық, облыстық тіл ерекшеліктері) сияқты терминдердің кездесуі – диалектілік ерекшеліктерді білгендіктен шыққан. Жергілікті тіл ерекшеліктерін зерттеу өткен ғасырдың отызыншы жылдарында қолға алына бастады. Шындығында, қазақ тіліндегі тіл ерекшеліктерін алғаш рет аңғарып, әр жерде кездесетін өзгешеліктердің себептеріне, ондай айырма сөздердің ана тілімізді байытуға зор үлесі болатыны жайында бірінші рет мақала жазған жазушы Ж. Аймауытов екен. Мақала 1962 жылы наурыздың тоғызында «Еңбекші қазақ» газетінде «Тіл туралы» деген атпен жарық көрген. Жазушы аталған мақалада тіл байлығын арттыруға оның тазалығын сақтауға ерекше назар аударады. Газет, журнал беттерінде «Кітап сыны» деген мақалаларда өзі білмейтін, өз жерінде жоқ бір сөз тауып, «мынау әлде кімнің тілі» деп жатырқайтындарға мейлінше қарсы шығады. «Қазақтың әр елінде, әр губерниесінде өздері ғана қолданылатын, өзге елдер білмейтін тілдер» бар. Мұны ілім тілінде «Жергілікті тіл» деп атайды», - дейді. Мақалада бөгде, басқа тілден енген сөздерді қалай қабылдау, тіл тазалығын сақтау жайына да көңіл аударылған. Бұл жөнінде автор өзімізде сөздер бола тұрып оның орнына кіріп бара жатқан бөгде жұрт сөздеріне жол бер

2. Тілімізде пайда болған жаңа сөздер мен қолданыстардың қалыпқа түсуі

Лексиканың толығуы немесе біршама сапалық өзгерісі – қоғамның әлеуметтік, саяси, мәдени, экономикалық өзгерістері кезінде болатыны белгілі. Соңғы онжылдық – қазақ қауымы үшін осындай өзгерістер, алмасулар кезеңі болды. Жаңа сөздер дегендер тіл дамуының белгілі бір кезеңіне қарай танылуы тиіс. Өйткені өткен кезеңдерде жаңа сөз болған бірліктер келесі кезеңдерде жаңа деген белгісінен айрылып қалады немесе олар тілден орын ала алмай, ығысып кетеді, сондықтан бұл жерде қазақ тілінің лексикалық қорының даму барысының бүгінгі кезеңдегі жаңа сөздерге көңіл аударылады. Сөздік қазынаны толықтыратын көздер бірнешеу, олар: - ауызекі сөйлеу тілі - диалектизм мен қарапайым сөздер әдеби тіл айналымына өтеді; -ауыз әдебиеті үлгілері - бұл бұлақтан әдеби тіл көне сөздермен, сирек сөздермен толығады; қарым – қатынасқа түскен өзге халықтардың тілі (шет тілдері), бұл көздің кезеңдегі ең үлкені – орыс тілі арқылы халықаралық немесе интернационалдық деп аталатын қор еніп отыр.

Сөздік қазынаны толықтыратын көздер:

Ауызекі сөйлеу тілі: диалектизмде р мен қарапайым сөздер әдеби тіл айналымына өтеді

Қарым – қатынасқа түскен өзге халықтардың тілі (шет тілдері) : орыс тілі арқылы халықаралық немесе «интернациона лдық қор» деп аталатын қор еніп отыр.

Ауыз әдебиет үлгілері:кө не сөздер, сирек қолданылат ын сөздермен толығады