Домбыраның шығу тарихы туралы музыка материалы

Мерзімі________________

Зертханалық жұмыс № 1

ФИЗИКАЛЫҚ ШАМАЛАРДЫ ӨЛШЕУ

Мензурка бөліктерінің құнын анықтау.

Судың және пішіндері әртүрлі денелердің көлемдерін өлшеу.

Жұмыстың мақсаты: құрал бөліктерінің құнын анықтауды; құралды дұрыс пайдалануды; өлшеуіш цилиндрдің (мензурканың) көмегімен денелердің көлемін анықтауды; өлшеу нәтижелерін қателіктерді ескеріп жазуға үйрену.

Құрал – жабдықтар: өлшеуіш цилиндр (мензурка); суы бар стақан; жіп; жезден, болаттан, алюминийден жасалған цилиндрлер; ағаш блеуше; пішіндері әр түрлі денелер (уақ тастар, сомын, бұранда шеге); сазбалшық кесегі.

1 – тапсырма. Мензурка бөліктерінің құнын анықтау және судың көлемін өлшеу.

Жұмыс барысы:

Қолдарындағы мензурка шкаласын мұқият қарап шығыңдар. Мензурка көмегімен көлемнің қандай бірлікпен өлшенетінін дәптерлеріңе жазып алыңдар. Бұл мензуркамен қандай максимал көлемді өлшеуге болады? Оны метрдің кубына (м3) айналдырыңдар.

§ 4 – ты зерделеу кезінде алған білімді пайдаланып, мензурка шкаласының бөлік құнын анықтаңдар.

Мензуркаға су құыйндар және оның көлемін анықтаңдар. Көздеріңді мензуркадағы су бетінің жазықтығына параллель бағыттай отырып, өлшеулерді дұрыс жүргізіңдер. Өлшеу қателігін анықтаңдар. Өлшеулер нәтижесін қателікті ескере отырып жазыңдар.

Кестені толтырыңдар.

Vmax

(л және м3)

Шкаланың бөлік құны

Өлшеудің абсолют қателігі

Судың көлемі, V1

(л және м3)

Өлшеулер нәтижесі

Нұсқау: 1 мл = 1 см3 екеніне назарларыңды аударамыз. Сұйық көлемін

миллиметрмен (мл) де, сантиметрдің кубымен (см3) де өрнектейді, ал

қатты денелердің көлемдерін миллилитрмен көрсетпейді.

2 – тапсырма. Мензурканың көмегімен пішіндері әртүрлі денелердің көлемдерін өлшеу.

Жұмыс барысы:

Мензуркаға су құйып, ондағы судың бастапқы V0 көлемін белгілеңдер.

Жезден, болаттан, алюминийден жасалған цилиндрлерге жіп байлаңдар. Оларды кезекпен суға батырыңдар және әр жолы мензуркадағы судың жаңа V1 деңгейін өлшеп отырыңдар (суретке қараңдар).

Цилиндрлердің көлемін мензуркадағы судың соңғы және бастапқы көлемдерінің айырымы ретінде анықтаңдар.

Жіпке сомынды, бұрандалы шегені байлап, тәжірибені қайталаңдар. Осы денелердің көлемін анықтаңдар.

Су бар мензуркаға ағаш білеушені салыңдар. Қарындаштың көмегімен оны толықтай суға батырыңдар. Судың жаңа V1 көлемін өлшеңдер.

Ағаш білеушенің көлемін мензуркадағы судың соңғы және бастапқы көлемдерінің айырымы ретінде анықтаңдар.

Өлшеулер мен есептеулер нәтижелерін кестеге жазыңдар.

Жұмыс бойынша қорытынды жасаңдар.

Зерттелетін дене

Судың бастапқы көлемі

V0 (см3)

Су мен дененің жалпы көлемі,

V1 (см3)

Дененің көлемі,

V = V1 - V0 (см3)

Жез цилиндр

Болат цилиндр

Ағаш білеуше

Бұрандалы шеге

Сомын (гайка)

Қорытынды___________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________

Мұғалім комментарийі ________________________________________________

Мерзімі________________

Зертханалық жұмыс № 2

Кішкентай денелердің өлшемдерін анықтау.

Жұмыстың мақсаты: қатарлап қою тәсілімен өлшеу жүргізуді үйрену.

Құрал – жабдықтар: өлшеуіш сызғыш; кішкентай денелерп жиынтығы (бұршақ, бытыра, тары, жіп, жіңішке сым).

1 – тапсырма. Бұршақтың, бытыраның, тарының, жіптің, жіңішке сымның диаметрін өлшеу.

Жұмыс барысы:

Сызғыштың өне бойына бірнеше бұршақты бір-біріне түйістіріп, қатарластыра орналастырыңдар және бұл қатардың L ұзындығын анықтаңдар. Бұл ұзындықты N бұршақтар санына бөліп, бұршақтың орташа диаметрін табыңдар: d = .

Бұршақты көбірек етіп алып тәжірибені қайталаңдар.

Осы тәсілмен бытыраның, тарының диаметрін анықтаңдар.

Дөңгелек қарындашқа жіп ораңдар. Орамдар бір-біріне тығыз орналасатын болсын. Сызғыштың көмегімен оралған бөліктің L ұзындығын табыңдар. Бұл ұзындықты N орам санына бөліп, жіптің орташа қалындығын (диаметрін) аламыз: d = . Осылайша сымның диаметрін анықтаңдар.

Өлшеулер мен есептеулер нәтижелерін кестеге жазыңдар.

Дене

Сызғыш шкаласының бөлік құны

Қатар ұзындығы,

L (мм)

Қатардағы денелердің орам саны,

N

Нүктенің диаметрі,

d (мм)

Диаметрді өлшеудегі қателік,

∆d (мм)

Бұршақ

Бытыра

Тары

Жіп

Жіңішке сым

2 – тапсырма. Нүктенің өлшемін анықтау.

Жұмыс барысы:

Қаламсаптың көмегімен дәптерге бір-біріне түйістіріп, бір түзудің бойына 15 – 20 нүкте қойындар.

Олардың L жалпы ұзындығын өлшеңдер және бір нүктенің өлшемін табу үшін өлшенген ұзындықты N нүктелер санына бөліңдер: d = .

Өлшеулер мен есептеулер нәтижелерін кестеге жазыңдар.

Тәжірибе реті

Қатардағы нүктелер саны,

N

Қатардың ұзындығы,

L (мм)

Нүктенің диаметрі,

d (мм)

Диаметрді өлшеу қателігі,

∆d (мм)

3 – тапсырма. Бұранда қадамын өлшеу.

Бұранда қадамы деп бұрандадағы, бұрандалы шегедегі және сомындағы қатар жатқан екі орамның арасынджағы қашықтықты айтады.

Жұмыс барысы:

1. Бұранданың орамдары бар бөлігінің L ұзындығын сызғышпен өлшеңдер. Осыдан кейін N орам санын есептеңдер. Бұранда қадамы h = .

2. Өлшеулерді және есептеулерді басқа бұрандамен, бұрандалы шегемен және сомынмен қайталаңдар.

3. Өлшеулер мен есептеулер нәтижелерін кестеге жазыңдар.

4. Жұмыс бойынша қорытынды жасаңдар.

Дене

Орам саны, N

Бұранданың орамдары бар бөлігінің ұзындығы,

L (мм)

Бұранда қадамы,

d (мм)

Бұранда қадамын өлшеу қателігі,

∆d (мм)

Өлшеу нәтижелері

Бұранда

Бұрандалы шеге

Сомын

Қорытынды_______________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________

Мұғалім комментарийі ________________________________________________

Мерзімі________________

Зертханалық жұмыс № 3

Сұйықтың және қатты денелердің тығыздығын анықтау.

Жұмыстың мақсаты: иінді таразы және өлшеуіш цилиндр (мензурка) көмегімен зат тығыздығын анықтауды үйрену.

Құрал – жабдықтар:

Өлшеуіш цилиндр (мензурка)

Химиялық стақан

Жіп

Жез, болат, алюминий цилиндрлер

Дұрыс пішінді ағаш білеуше

Иінді таразы және гірлер жиынтығы.

1 – тапсырма. Әртүрлі қатты денелердің тығыздығын анықтау.

Жұмыс барысы:

Тепе-теңдік қалпына келтіріп, таразыны дайындаңдар.

Таразы көмегімен әртүрлі денелерді (жез, болат, алюминий цилиндрлер) өлшеп, олардың массасын табыңдар.

Мензурканың бөлік құнын анықтаңдар.

Мензуркаға су құйып, оның V1 көлоемін өлшеңдер.

Жіптің көмегімен денені суға батырып, V2 сұйық көлемін өлшеңдер.

Дененің көлемін анықтаңдар: V = V2 - V1.

Қарастырылатын дененің тығыздығын ρ = формуласы бойынша анықтаңдар.

Қатты заттар тығыздығының кестесі бойынша дене жасалған заттың тығыздығын табыңдар.

Өлшеулер және есептеулер нәтижелерін кестеге жазыңдар.

10. Зат тығыздықтары бойынша салыстырмалы талдау жасаңдар.

Дене массасы

m, г

Көлемдері, V (см3)

Қатты дененің тығыздығы,

ρ, г/см3

Зат атауы

Су көлемі,

V1

Дене мен судың коса алғандағы көлемі,

V2

Дене көлемі

V2 - V1

2 – тапсырма. Сұйықтың тығыздығын анықтау.

Жұмыс барысы:

Таразы көмегімен бос химиялық стақанның m1 массасын анықтаңдар.

Мензуркаға аздаған сұйық (шамамен 50 – 60 г) құйып, оның көлемін анықтаңдар.

Бұл сұйықты химиялық стақанға құйып, сұйығы бар стақанды өлшеп, массасын анықтаңдар.

Цилиндрдегі судың массасын m = m2 – m1 формуласы бойынша анықтаңдар.

Сұйық тығыздығыy ρ = формуласы бойынша анықтаңдар.

Сұйық тығыздығы туралы қорытынды жасаңдар.

Дене массасы

m, г

Бос стақан массасы,

m1

Сұйық көлемі,

V

Сұйығы бар стақан массасы,

m2

Сұйық тығыздығы,

ρ, г/см3

Сұйық атауы

Қорытынды___________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________

Мұғалім комментарийі ________________________________________________

Мерзімі________________

Зертханалық жұмыс № 4

Серіппенің қатаңдығын анықтау.

Жұмыстың мақсаты: берілген серіппе үшін Гук заңының дұрыстығын тексеру. Серіппе қатаңдығын анықтау.

Құрал – жабдықтар:

Әрқайсысы 100 г болатын жүктер жиынтығы

Миллиметрлік бөліктері бар сызғыш

Муфтасы және табаны бар штатив

Серіппе.

Жұмыс барысы:

Штативке серіппенің бір жағын бекітіңдер. Серіппенің екіш\нші жағында тілі мен ілгегі бар. (суретке қараңдар)

Серіппемен қатарластырып немесе оның артына миллиметрлік бөліктері бар сызғыш қойып бекітіңдер.

Серіппенің тіліне тұстас келетін етіп сызғышқа белгі қойындар және оған сәйкес мәнді жазып алыңдар.

Серіппеге массасы белгілі жүк іліңдер және серіппенің ұзаруын өлшеңдер.

Біріншіге екінші, үшінші және т.с.с жүктерді қосып, әр долы серіппенің х ұзаруын жазып отырыңдар. Өлшеулер нәтижесі бойынша кестені толтырыңдар.

х және F осьтерін сызыңдар. Оған эксперимент нәтижесінде алынған нүктелерді салыңдар.

Берілген серіппе үшін Гук заңының дұрыстығын бағалаңдар: тәжірибе нәтижесінде алынған нүктелер бір түзудің бойында жата ма?

Өлшеулер нәтижесі бойынша серпімділік күшінің ұзаруға тәуелділік графигін салыңдар және оны пайдаланып серіппе қатаңдығын kорт орташа мәнін анықтаңдар.

Ескерту: тәжірибе нәтижелері бойынша графикті тұрғызғанда эксперименттік нүктелер Fсерп = kx формуласына сәйкес келетін түзудің бойында жатпауы мүмкін. Бұл өлшеуден туындайтын қателікке байланысты болады. Бұл жағдайда графикті түзудің екі жағындағы нүетелердің саны шамамен бірдей болатындай етіп жүргізу керек. Графикті тұрғызғаннан кейін түзудің бойыннан, графикті ортаңғы бөлігінен нүкте алыңдар. Нүктеге сәйкес келетін k серпімділік күшінің мәні мен ұзаруды анықтаңдар. Қатаңдықты есептеңдер. Ол серіппе қатаңдығының ізделінді kорт орташа мәні болады.

Өлшеудің ең үлкен абсолют қателігін ∆k = формуласы бойынша есептеңдер. Осы формуладағы шамасы - бөлік құны, мұндағы a және b - қатар жатқан екі сан,

n - осы екі санның арасындағы бөлік саны.

Өлшеу нәтижесі, әдетте, k = kорт ± ∆k түрінде жазылады, мұндағы - өлшеудің ең үлкен абсолют қателігі.

Жұмыс нәтижесі бойынша қорытынды жасаңдар.

Тәжірибе

реті

кг

Н

х, м

Қорытынды___________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________

Мұғалім комментарийі ________________________________________________

Мерзімі________________

Зертханалық жұмыс № 5

Сырғанау үйкеліс күшін зерттеу.

Жұмыстың мақсаты: сырғанау үйкеліс күшін анықтау, бірқалыпты қозғалып келе жатқан денеге әрекет ететін үйкеліс күші мен оның нормаль қысым күшінің арасындағы тәуелділікті табу.

Құрал – жабдықтар: білеуше, жүктер жиынтығы, динамометр, ағаш сызғыш.

Жүгі бар білеушені горизонталь жазықтық бойымен бірқалыпты тарту үшін қажет күшті динамометр көмегімен өлшейді. Бұл күш модулі бойынша білеушеге әрекет ететін Fүйк күшіне тең. Осы динамометр көмегімен жүгі бар білеушенің салмағын табуға болады. Бұл салмақ модулі бойынша білеушенің өзі сырғанап келе жатқан бетке түсетін N нормаль қысым күшіне, яғни тіреудің реакция күшіне тең. Осылай нормаль қысым күшінің әртүрлі мәндеріндегі үйкеліс күшініңмәнін анықтап, Fүйк -тің P-ға тәуелділігін графигін тұрғызу және үйкеліс коэффициентінің орташа мәнін анықтау керек: µ = Fүйк/ P.

Бұл жұмыстағы негізгі өлшеуіш құрал - динамометр. Динамометрдің қателігі ∆F = 0.05 Н. Егер шкаланың тілі штрихпен сәйкес келмесе (немесе тербелсе), онда күштің өлшеу қателігі ∆F = 0,1 Н.

Жұмыс барысы:

Білеушені горизонталь орналасқан ағаш сызғыштың үстіне орналастырындар. Білеушенің үстіне жүк қойындар.