Дулат Исабеков шығармаларындағы сатира, 9-сынып

Мазмұны

Кіріспе

Қаламгердің шығармашылық әлемі

Сатира жанры

Қорытынды

Пайдаланылған әдебиеттер тізімі

Кіріспе

Зерттеу тақырыбының өзектілігі. Қазақ әдебиетіндегі адам мен қоғам, табиғат арасындағы қарама-қайшылық пен үндестік қазақ жазушыларының шығармаларында әсіресе, проза жанрында кең көрініс тапты. Қазіргі таңда көптеген прозалық кітаптардың, драмалық шығармалардың сонымен қоса, әңгімелердің, жүздеген мақалалардың авторы болып табылатын қазақ әдебиетінде шоқтығы биік тұлғалардың бірі – Д.Исабеков.

Біз қарастырып отырған, жазушы шығармаларындағы сатира мәселесі ғылыми жұмыстың өзектілігі болып табылады.

Зерттеу жұмысының ғылыми жаңалығы мен тәжірибелік маңызы. Ғылыми жұмыста негізгі нысанға алынған қазақ әдебиетіндегі көрнекті қаламгер Д.Исабековтің әңгіме жанрындағы сатира мәселесі.

Д.Исабеков өз шығармаларын жазу барысында қым-қиғаш сюжет, елден ерек кейіпкер іздеп әуреленбеген. Әдеттегі өмірдің өзіндей, айналадағы күнде көріп жүрген кұбылысты өзіндік шұрайлы да құнарлы тілімен, қарапайым тәсілдерімен тамаша етіп бейнелеп береді. Сол себепті де, оның шығармалары мен ондағы кейіпкерлер адам жанына неғұрлым жақын, күнделікті өмірде өзімізбен араласып бірге жүргендей шынайы, табиғи қасиетке ие болып келеді.

Оралхан Бөкеев, Әбіш Кекілбаев, Мұхтар Мағауин тағы басқа суреткерлердің шығармашылығы бүгінге дейін зерттеліп, өз бағасын алып та жатыр. Алайда Д.Исабековтің шығармаларындағы сатира мәселесі қызметін жеке алып зерттеу, әдебиетте неғұрлым тереңірек зерттеуге, жаңаша қырынан келуге мүмкіндік береді.

Зерттеу жұмысының мақсаты мен міндеттері. Зерттеу жұмысының алдына төмендегідей мақсат-міндеттер қойылды:

-ХХ ғасырдың 70-90 жылдарында қазақ прозасында өзіндік жазу ерекшелігімен көрінген Д.Исабеков шығармашылығының идеялық, тақырыптық ерекшелігін сипаттау;

- образ болмысын танытудағы стильдік ізденістер өз нәтижесін беріп, кейіпкер жан-дүниесін бейнелеуде Д.Исабеков суреткерлік шеберлігін көрсетті;

-Д.Исабеков шығармашылығындағы адам мен қоғамның ара-қатынасы, қоғамдағы адамның орны, қоғамдық құбылыстар, табиғат пен адам арасындағы байланысы туралы сөз қозғап, олардың өзіндік ерекшеліктерін саралап, екшеуге тырыстық.

- ХХ ғасырдың жетпісінші-тоқсаныншы жылдар прозасы ерекше назар аударуға негіз бола алатын күрделі проза. Осы жылдар әдебиетінің көрнекті өкілі Д.Исабеков шығармашылығындағы адамның рухани әлемі мен оларды жеке тұлғалар арқылы жеткізу жолдарын саралап, екшеу әдебиетіміздің күрделі дәуіріндегі тарихын зерделеуге мүмкіндік береді.

Ғылыми жұмыстың теориялық және әдіснамалық негіздері. Осы ғылыми жұмысты зерттеу барысында қолданған, қажет те құнды материалдар, ғылыми жұмыстың негізгі тұжырымдары мен айтылған ойлары, қорытындыланған, жүйеленген нәтижелері бүгінгі күні тәуелсіз еліміздің сауатты жас буынына, көзі ашық оқырмандарына, мектеп, жоғарғы оқу орындарында, басқа да мақала, жинақтарға керек дерек көзі болып табылады.

Ғылыми жұмыстың құрылымы. Жұмыс кіріспеден, негізгі үш тараумен қорытындыдан және пайдаланылған әдебиеттер тізімінен тұрады.

Дулат Исабеков шығармаларындағы сатира

«Сықақ та әсемдікке қызмет етеді»

В.Белинский

Эстетикалық мәдениетке жұртшылықты тәрбиелеу барысында жағымды образдармен қатар жағымсыз образдар да белгілі бір дәрежеде қызмет атқаратыны белгілі. Жаман қылықтарды сықақ, келемеж арқылы әшкерелеп, адамдар мінезіндегі сорақылықтар мен сұрқиялықтарды мінеу, мазақ ету адебиетте сатиралық образдар арқылы көрініс табады. Сатиралық образға ғалым З.Қабдолов мынадай анықтама береді: « Сатиралық образ ‒ ұнамсыз тип. Сатирамен суреттелген құбылыс ‒ керексіз, кесір құбылыс. Сатира өмірдегі кеселді, келеңсіздікті, кері кеткендікті қаза қопарып, көптің көз алдына ‒ көрініске шығарады, қағып-сілкілейді, мысқылмен түйрейді, сықақ етеді, көпті одан түңілтеді. Қулық пен сұмдықты, екі жүзділік пен мансапқорлықты, әйтеуір өмірдегі зиянды жайттарды аяусыз әшкерелеп, адамдарды онымен ымырасыз күреске үндейді, сөйтіп ілгері басуға, кедергіні жоқ етуге жұмылдырады»[1.133].

Сатира образы туралы әдеби сыншы Т.Тоқбергенов анықтамасына тоқталар болсақ: «Сатира – күлкі жанры. Күлдіре отырып, күйдіре сынайтын жанр.

Әсілі, өмірде көргеннің бәріне күле қарауың керек пе, әлде ойлы көзбен өткеріп, сабыр қалпыңда сақтауың керек пе? Бәріне күле қарасаң – жеңілтексің, ой басты боп қарасаң – күйгелексің деп жүрмей ме? Ойлы көзбен өткерудің өзін дұрыс ұғып жүрміз бе, әуелі? Күле қараған кісіде ой жоқ деп, күлкі шақырған жайт ойсыздықтан туған деп кім айта алар? Бәрі шартты. Бәрі кереғар. Және бір қызығы, сатира аталмыш жанрға тек күлкі ғана тән бе екен! Аңлағанға сол сатираның өзінде күлкі мен қасірет қатар қонған ауылдай. Ендеше, бір қарағанға жеңілтек саналатын күлкінің өзінде айтып біткісіз ащы шындық пен ауыр салмақ бірге тоғысқан[2,167].

Жазушы Д.Исабековтің жеңіл сатира мен юморға құрылған шығармаларындағы күлкі осының айғағы. Жазушы қаламынан туған бірнеше әңгіме, повесть, роман, пьесалары жарық көрді. Шығармашылық жолының басынан бастап, бүгінге дейін толассыз жазып келген туындыларының біршамасы мысқылмен түйрей отырып, оқырман қауымын сол қылықтардан бойын аулақ ұстауға шақырады. Қаламгердің юмор мен кекесінге толы көрініс беретін туындысының бірі ‒ «Социализм зәулімі» атты әңгімесі. Әңгімеге бәрімізге белгілі көп ұлттылық арқау болған. Әңгіме Мәскеуден «Қала мен ауылдың арасындағы айырмашылықты жою керек» деген қаулының шығуынан басталады. Қазақстанның бір түкпіріндегі «Коммунизм» колхозының «Социализм» бөлімшесінде бұл қаулыны жүзеге асыру бірден қолға алуы. Бөлімше мүшелерінің ойлана келіп бір тоқтамға келіп, қала мен ауыл арасындағы айырмашылық ‒ көп қабатты үйлерге байланысты деген қорытынды жасауы арқылы әңгіме желісі өрбиді.

Бөлімше құрамындағылардың алдындағы ендігі мәселе ‒ бес қабатты үй салу. Бұл көтерілгелі жатқан үйдің басты ерекшелігі ‒ көп ұлттардың бірлесіп салуы болатын. Сонымен бөлімшеге үй салу үшін жан-жақтан адамдарды жинай бастайды. Үй салуға жұмылдыратын жүз елу ұлттың құрамын түгендеп жүрген бөлімше прорабы Сепентай адамдардың арасынан жүз он екі ұлтты жұмысқа қабылдап, бөлімше меңгерушісі Пашатқа енді сегізін қайдан табамыз? ‒ деп қобалжи бастайды. Ақыры сегіз ұлтты бұлар дәлізде жұмыс іздеп келіп отырған адамдар арасынан іздей бастайды:

‒ Араларыңда шүршіт барма? ‒ деді.

‒ Жоқ.

‒ Пүшту бар ма?

‒ Жоқ. Олар Ауғанстанда тұрады.

‒ Қап, бір шүршіт пен бір пүшту керек еді... Ал сендер кім боласыңдар?

‒ Кім болушы ек, қазақтармыз.

‒ Бізге қазақтардың керегі жоқ, қайта беріңдер.

‒ Ойбай-ау, қазақ қалаған там құлап қалады дейсіңдер ме? Қайда барсақ та «қазақтардың қажеті жоқ» дейді, енді біз қайда барып күн көреміз?

‒ Онда менің шаруам жоқ. Маған десең Магаданга кет. Шүршіт керек, шүршіт немесе эскимос.

‒ Ойбай, ондай ұлт жоқ болса өлеміз бе енді?

‒ Табыңдар, табыңдар[5,194]!

Автордың жеңіл кекесінімен қолданылған диалогтарында үлкен бір астар жатқаны мәлім. Ол қандай астар? Кекесінге жеңдіре отырып жеткізген шағын әңгіме астарындағы жағдай ол ‒ еліктегіштік. Қазақтың қазақ бола тұра өз тілінде сөйлеуінен, қазақ бауырларының кеудесінен итеруі сол кездегі қазақ жұртының басындағы үлкен бір қайғы екенін жазушы осы диалогтар арқылы жеткізіп отыр. Оған мысал ретінде әңгімеде Сепентай мен Пашат көп қабатты үйге адамдарды орналастыру туралы ордерлерді толтыруда алдымен өзге ұлтты бірінші қабылдап, солардан артылған пәтерлерді қазақтарға бөліп беруі еді. Сонымен қатар, әңгімедегі мына сөйлемдер:«Жиналыста отырғандар жиырма бір адамның бәрі қазақ, қазақ болғанда да көпшілігі орысша білмейтін, білсе де суды «уада» дейтін қазақтар еді, соған қарамастан Оспан ойын түп-түгел орысша айтып шықты. Сөз орысша айтылған соң жұрттың бәрі ұйып тыңдады...», «Олар Южказэлеваормелснабсбытстройдың» сәулетші жігітімен екі күн бойы келіссөз жүргізді», - деген жолдар арқылы ұлттық болмыстың бір қырын көрсете отырып, даралана бастаған адамзат санасының өзгеріп бара жатқандығын автор осындай детальдар арқылы ашып көрсете білген.

Д.Исабеков шығармалары туралы зерделі сыншы Т.Тоқмағамбетов былай дейді: Исабековтың кейін «Тіршілігі» жарық көрді. Сонда біз Дулатты өзгелерден бөлектейтін де осы үш хикая («Дермене», «Сүйекші», «Тіршілік») демекпіз. Бұл хикаялардың ортақ тақырыбы – жақсылық пен жамандық. Адам баласының мәңгі тақырыбы. Ал тақырып дегеніміз, М.Горький айтқандай идея ғой. Осыны Дулат жақсы қабылдаған. Түсініп қабылдаған. Ол шығармаларында жақсылық пен жамандықтың күресін лирикалық-психологиялық тұрғыдан нәзік қайырып жеткізеді...» [3,98].