Дулат Исабековтың Қарғын романындағы көркемдегіш құралдар

Аннотация

Зерттеудің мақсаты: Қазіргі тіл білімінің әдебиеттің даму дәрежесіне лайықты көркемдегіш құралдарды арнайы зерттеу арқылы оның теориялық сипаттамасын беру, оның басқа өзіндік ерекшеліктерін, қолданыстағы ерекшеліктерін анықтау.

Зерттеудің өзектілігі: Тіл білімінде соңғы кездері көркемдік талдау мәселесі көтеріліп жүр. Осыған байланысты көркемдегіш құралдардың тілдік жеріндегі, қазіргі тіл біліміндегі негізгі мағыналары мен қолданыстағы мәндерін анықтау қажеттігі туып отыр.

Себебі көркемдегіш құралдардың қазіргі тіл біліміндегі қызметі әлі күнге өз шешімін тапқан жоқ. Көркемдегіш құралдардың негізгі мағыналары мен қолданыстағы мәндерін нақтылап жүйелеу зәрулікке әкеліп отыр.

Сондықтан қазіргі қазақ тіл білімінің даму дәрежесіне сай оларды жан-жақты зерттеу қажет.

Зерттеу жұмысының нысаны. Көркемдегіш құралдар - автордың шығарманы әсерлеу, бейнелуіне септігін тигізіп, оның шеберлігін танытатын құралдар.Ондай құралдарға ажарлаудың, құбылтудың түрлерін жатқызуға болады.

Зерттеу жұмысына нысаны етіп Д.Исабековтың «Қарғын» романы алынды.

Зерттеу материалдары – жұмысқа Д.Исабековтің «Қарғын» романынан жиналған 300-ден аса мысал, ғылыми-теориялық еңбектер мен зерттеулер пайдаланылды.

Зерттеу әдістері. Зерттеу жұмыстары негізінен көркемдік талдау әдісі қолданылды. Көркемдегіш талдауды зерттеуде дәстүрлі ғылыми сипаттама әдісі, эпитет,кейіптеу, драма талдау әдісі, салыстыру әдіс те қолданылды.

Зерттеудің әдіс-танымдық негіздері. Жұмыста көркемдік талдауларға қатысты бұрын айтылған ғылыми пікірлер негізге алынып, тіл біліміндегі ғылыми-теориялық жаңалықтар, тілдік нұсқалардың өзара байланысы, туралы ғылымдардың ой-тұжырымдары еңбектің әдіс танымдық негізі болды.

«Қарғын» – белгілі қазақстандық жазушы Дулат Исабековтің халықтың салт-дәстүрі мен мәдениетіне құрмет көрсететін қызықты романы. Роман Қазақстанның ауылдық жерлеріндегі өмір мен оқиғалардың таңғажайып бөлшектерін аша отырып, өткенге саяхат жасайды.[1]

«Қарғын» романы «пышақ үстінде» жастардың сүйікті шығармасына айналады. Өйткені аталған туындыда сезім мен сенім арасындағы арпалыс, жастардың шынайы махаббаты, адал сезімі мен биік парасат жан-жақты сипатталады. Романның негізгі оқиғасы Алматы қаласында өтеді. Бас кейіпкерлер Жасын мен Бағила алғаш рет пойызда кездесіп, кейін екеуі де өздеріне түсініксіз сезімді бастан кешіреді. Неліктен түсініксіз? Себебі Жасын әйелі, екі баласы бар бола тұра он екіден бір гүлі ашылмаған жас қызға қалай ғашық болып қалғанын түсінбей дал болса, Бағила әйгілі жазушының өзіне немесе шығармашылық қабілетінің қайсысына ынтызар болғанын білмей әбден шатасады. Кітапта Жасын ойы алғыр, өмір шындығына жасқанбай қарайтын талантты жазушы, ал Бағила жоғары оқу орнына енді түскен бойжеткен ретінде сипатталады.[2]

Романның негізгі кейіпкерлері көп қырлы. Олардың әрқайсысы қазақстандық мәдениет пен өмір салтының әртүрлі аспектілерін көрсете отырып, баяндауға өзінің бірегей энергиясын әкеледі. Дәстүрлерді келесі ұрпаққа беретін қауымның аға өкілдерінен бастап, қарғынның тағдырына әсер ететін достары мен қарсыластарына дейін барлық кейіпкерлер шығармаға тереңдік пен шынайылық береді.

Әңгіме Бағила мен әкесі Қаратайдың Алматыға сапарынан басталады. Осы кезде Жасын әлдеқандай себеппен Бағилалардың купесіне жайғасады. Бірақ аудан басшысы Қаратай бұл жігітті жақтырмай дереу купені босатуын талап етеді. Тік мінезді, өткір тілді Жасын болса үлкен басшысының қол астындағы қызметкерлерге қарап «Жарайды, көндім. Сендерге жаным ашығандықтан келістім» дейді. Әрине, бұл мінезі әуел баста Бағилаға ұнамайды. Бірақ бойжеткен жазушының жалт етіп жоқ болған қыран көзін, мірдің оғындай өткір сөзін, өн бойындағы батылдығы мен қайсарлығын естен шығара алмайды. Жасын купеден кеткенде бір бет қағазын түсіріп алады. Онда жазушының ойлары, өмірге көзқарасы, әлем әдебиетінің классиктері жайлы сын-пікірлері мен басқа да ойлары жазылған екен. Бұларды оқыған Бағила бұрынғысынан да Жасынға қызығушылық білдіріп, ынтызар бола түседі. Алайда пойыздағы кездесуден кейін ол жігітті кездестірмейді. [3]

«Қарғын» батырдың өмірі туралы айтып қана қоймай, Қазақстанның мәдени мұрасының көркемдік ескерткіші болып табылады. Қызықты сюжеттің, мәнерлі кейіпкерлердің және бай атмосфераның үйлесімі бұл романды қазіргі әдеби мәдениеттің ажырамас бөлігіне айналдырады, оқырмандарды өткенге қарап, өздерінің жеке басының мәнін түсінуге мәжбүр етеді.

Дулат Исабековтың «Қарғын» романында эпитеттер жарқын бейнелерді қалыптастыру және бай атмосфераны құру үшін шебер қолданылады. Автор оқырманға визуалды бейнелерді ғана емес, сонымен қатар эмоционалды реңктерді, кейіпкерлердің ішкі әлемін және қоршаған әлемді жеткізу үшін сөздерді мұқият таңдайды.[4]

Эпитеттер кейіпкерлердің эмоционалды күйін білдіру үшін де тамаша. Мысалы, қызықты оқиға кезіндегі кейіпкердің сипаттамасы: «Оның көздері түнгі аспандағы жұлдыздар сияқты жарқырап тұрды». Мұнда «жарқыраған» эпитеті көздің жарқырауын ғана емес, сонымен қатар кейіпкердің толқуы мен жарқын эмоцияларын бейнелейді.

Автор жұмбақ пен жұмбақ атмосферасын құру үшін эпитеттерді пайдаланады. Маңызды оқиғалар орын алатын ескі үйдің сипаттамасында «қараңғы», «уақыт ұмытылған»,[5] «жұмбақтарды сыбырлау»…