Дүниетану сабағына арналған ережелер 4 сыныпқа

Бағдарлау

Орналасқан жердің өкжиек тұстарын анықтау

Компас /тұсбағдар немесе құбылнама/

Көкжиек тұстарын анықтау құралы

Карта

Жер бетінің кішірейтіліп түсірілген көрінісі

Физикалық карта

Аумақ пен айдынның жалпы кескінін бейнелейді

Карта масштабы

Картадағы ұзындық сызығының жерілікті сәйкес сызықтың ұзындығына қатынасы

Кескін карта

Өзен сызықтары,мемлекет шекарасы бейнеленеді

Қазақстанның жер көлемі

2 724 900 шаршы метр

Жазықтар

Кедір-бұдырсыз,жайдақ, тегіс жерлер

Жазықтың 2 түрі бар

1.Тегіс жазық /тақтайдай тегіс жерлер/

2.Төбелі жазық /төбелер кездесетін жазықтар/

Ойпаттар

Теңіз бетінен төмен жазық жерлер,олар картада «жасыл» түспен боялады

Қырат

Жер бетінің биіктігі 200 метрге жететін бөлігі

Төбелер

Топырақ, құм немесе тастан үйіліп, қалған биік дөғ,шоқы.

Жыра

Қар және жаңбыр суы жырып кеткен ойдым,шұңғыр жерлер

Тау

Жер бетінің жазықтан 200 метрден астам биіктікке көтеріліп жатқан бөлігі

Шатқал

Таулардың аралығындатүбі тар ,көпшілік бөлігі жартасты жерлер

Аңғар

Төбелі жазыққа ұқсас кең алқап

Қазақстанның ең биік таулары

Тянь-Шань, Жоңғар Алатауы, Алтай

Үгілу

Қатты тау жыныстарының ұсақталуы

Террикон

Шахтаның жанындағы бос тау жыныстары

Террикон -латын тілінен аударғанда «конус» дегенді білдіреді

Карьер

Пайдалы қазбаларды ашық әдіспен өндіргенде пайда болған үлкен қазан шұңқыр

Сарыарқа

Орталық Қазақстанды алып жатқан төбелі жазық

Тянь-Шань тауы

Қазақстанның Оңтүстігінде жатыр. Қытай тілінен аударғанда «аспан тау» дегенді білдіреді. Биіктігі-7439 м

Пайдалы қазбалар

Жер қойнауынан алынатын адамдарға пайдасы бар қазбалар

Пайдалы

Пайдалы қазбалар

Жанғыш

Кенді

Кенге жатпайтындар

Газ

Мұнай

Көмір

Темір

Алюминий

Мыс

Алтын

Күміс

Никель,қорғасын

Ас тұзы

Гранит

Әктас

Құм

Сазбалшық

Мәрмәр

Өңдеуді қажет етпейтін пайдалы қазбалар

Таскөмір,саз,құм

Тазарту,ұсату, сияқты өңдеуден өткізілетін пайдалы қазбалар

Тұз, мәрмәр,гранит, бағалы тастар

Таскөмір қоры мол

Орталық Қазақстан /Қарағанды, Екібастұз/

Темір рудасының кен орны

Солтүстік Қазақстан /Қашар,Соколов-Сарыбай/

Темір кен орны

Қостанай облысында 85%

Темір рудасы

Магниттік қасиметке ие,ауыр, қатты тас

Үлкен темір кен орындары

Жезқазған,Арқалық, Қаражал қалаларының маңында орналасқан

Мыс

Қызғылт түсті жұмсақ түсті металл. Ол электр тогын жақсы өткізеді

Жез

Мыс пен мырыштың қоспасы

Қола

Мыс пен басқа металдардың қоспасы

Мыс кен орны

Жезқазған,Қоңырат

Алюминий

Бокситтен алынады

Полиметалл

Грек тілінен аударғанда «көп» деген мағынаны білдіреді. Одан мыс пен қорғасын алынады. Ол Алтай өлкесінде шоғырланған.

Қорғасын

Сұрғылт түсті ауыр металл. Одан оқ , бытыра жасайды

Мырыш

Көкшіл сұр түсті металл. Ол су мен ауаның ықпалына төзімді

Шахта оқпаны

Таскөмір қабатына дейін терең қазылған шұңқыр

Забой

Шахтадағы көмір өндірілетін орын

Мұнай

Майлы ,қоймалжың сұйық зат.

Газ бен мұнай кен орны

Каспий маңы ойпаты

Әктас

Ақ ,сұрғылт немесе сарғыш түсті

Ұлутас

Теңіз жағалауындағы ұлу қабыршақтарының тығыздалуынан пайда болған кеуекті тас. Ол ыстыққа төзімді,мықты таза құрылыс материалы. Маңғыстауда, орталық және оңтүстік өңірде кездеседі.

Асбест

Ақ түсті талшықты материал. Ол отқа өте төзімді. Ол Батыс Қазақстандағы «Жетіқара»кен орны .ол әлем бойынша 5 орында

Фосфорит

Тыңайтқыш алынатын шөгінді тау жынысы. Қаратау кен орнынан өндіріледі.

Тас тұзы

Минерал . Одан ас тұзын алады. Ас тұзы Атырау,Қызылора,Жамбыл, Павладар обылысында өндіріледі.

Минералды су

құрамында түрлі минералды заттар бар су

Өзен

85 мыңнан астам. Олардың жетеуінің ұзындығы 1000 метрден асады. Олар :Ертіс,Есіл ;Тобыл, Жайық, Іле, Шу, Сырдария

Ертіс

Солтүстікте ағады .Ұзындығы -4248 км. Өскемен,Семей,Павладар арқылы ағады Оның салалары Есіл мен Тобыл. Онда «Бұқтырма» су электр стансасы бар

Іле

Балқаш көліне құятын ең үлкен өзен. Ұзындығы-1439 км.Іле өзенінде Қапшағай суқоймасы салынған

Жайық

Орал тауларынан бастау алып Каспий теңізіе құяды.Ұзындығы -2428 км

Сырдария

Тянь-яшань тауларынан басталады. Ұзындығы -2219 км.Ол Арал теңізіне жетпей құмға сіңіп кетеді.

Көл

Табиғи шұңқырға судың жиналуы

Ауаның құрамы

Оттегі-21%, азот 78%, көмірқышқыл газы-1%

Ауа райы

Ауаның белгілі жердегі, белгілі бір уақыттағы жай-күйі

Метеорология

Ауа райын зерттейтін ғылым

Шалғын

Шөптесін өсімдіктер өсетін жер

Шалғын өсімдіктері

Бақбақ, түймедақ, әселгүл,жарықгүл,сарғалдақ,беде,күреңот,жұпаргүл,жалбыз,

жарықгүл, қоңыраугүл,гүлкекіре, қалампыр,шырмауық

Шалғын жануарлары

Түкті ара,тышқан,көбелек

шегіртке,бүркіт,қоян,жауанқұрт,көртышқан,бөдене

Дала

Қара немесе сұрғылт топырақты ормансыз аймақ

Дала өсімдіктері

Ботагөз, селеу, қазжуа, жауқазын, сарыгүл, көкнәр,қоңырас,бидайық,субидайық,тарғақшап,қараған,тобылғы, дала шиесі, шомырт, бетеге, боз,жусан

Дала жануарлары

Құлан,қосаяқ,күзен, ақбас тырна,безгелдек, сұр тышқан,аламан,саршұнақ, суыр,қасқыр, түлкі,сасық күзен,орқоян, қарсақшалшықшы,бозторғай,дуадақ,дала қыраны,сұр жылан,шыбын,маса,біте,көбелек,,қоңыздар,ара

Шөл

Өте құрғақ климатымен ерекшеленетін үлкен аумақ

Шөл өсімдіктері

Сары сұңғыла,сексеуіл,жүзгін,іле жуасы,жантақ

Шөл жануарлары

Қосаяқ, жармасқы, құм айдаһары,қара қоңыз, жылан,кесіртке,ешкімемер,батбат,құмтышқан,саршұнақ

Орман-тоғай

Ағаштар мен бұталар және әртүрлі шөптесін өсімдіктер өсетін жер

Орман өсімдіктері

Итмұрын,жиде,бөріқарақат ,жиде,тораңғы,шырғанақ,

жыңғыл

Орман жануарлары

Үкі, қырғауыл,қоян, түлкі,қасқыр,жабайы мысықтар,елік ,қабан.

суқойма

Өзен,көл,батпақты жерлер

Суқойма өсімдіктері

Қамыс,қоға,қияқ,сары күбіршек,балдыр

Суқойма жануарлары

Балықтар,ұлулар,құндыз, бірқазандар,қоқиқаз,ондарт,кәмшат.

Тау өсімдіктері

Үйеңкі,қайың,көктерек,қарарағаш,тал,жабайы алам,өрік,алша,грек жаңғағы, бадам, шетен, бөріқарақат, итмұрын, қарақат,шырғанақ,қара бүлдірген,таңқурай, қойбүлдірген, күймесгүл, мүк, саңырауқұлақтар

Тау жануарлары

Борша тышқан,орман қарақасы,арқар, бұғы,марал, тауешкісыр,боша тышқан,шақырбас,бұраубас аламандар,қар барысы, қоңыр аю,кекілік,ұлар

Ғарыш әлемі

Жұлдыздар мен Галаутикалар,олардың аралығындағы бос кеңістіктер,түрлі сәулелер мен газ шоғырлары және шаң- тозаңдар

Жұлдыздар

Айналаға жылу мен сәуле шашып тұратын аспан денелері

Шоқжұлдыздар

Жұлдызды аспанды жұлдызды тобы. Ас пан әлемінде 88 шоқжұлдыз бар.

Темірқазық

Солтүстікті көрсететін шоқжұлдыз

Күн

Жерге ең жақын орналасқан жұлдыз. Күнді 8 ірі ғаламшар айналып жүреді:Олар: Меркурий,Шолпан,Жер,Марс, Юпитер,Сатун, Уран,Нептун

Ғаламшарлар

Күннің төңірегін айналып жүретін ірі аспан денелері /латын тілінен аударғанда «кезбе жұлдыз» дегенді білдіреді/

Меркурий /Болпан/

Күнге ең жақын орналасқан ғаламшар.Ол күнді тез айналып шығады.

Шолпан

Күн жүйесіндегі ең жарық және ең ыстық ғаламшар

Марс /қызыл жұлдыз/

Жерден 2 есе кіші ғаламшар.

Юпитер /Есекқырған/

Диаметрі Жерден 11 есе үлкен, масссасы 318 есе үлкен

Сатурн /Қоңырқай/

Масссасы мен үлкендігі жағынан Күн жүйесіндегі екінші ғаламшар Оның массасы Жерден 90 есе үлкен

Уран

Күннен алыс жатқан ғаламшар Оның Күнді айналу ұзақтығы жердегі 84 жылға тең

Нептаун

Күн жүйесіндегі Күннен ең алыс орналасқан ғаламшар

Күн

Жер жиаметрінен 109 есе үлкен, массасы 330 мың есеартық,Жерден 150миллион километр қашықтықта орнааласқан.

«Байқоңыр» ғарыш айлағы

1955 жыл 12 ақпанда тұрғызыоды.1957 жылдан әлемдегі тұңғыш және көлемді айлақ . 1957 жылы 3-қарашада «Лайқа» атты ит, 1960 жылдың 20-тамызында Белка және Стрелка атты иттер ұшырылды.

Тұңғыш ғарышкер

1961 жылы 12 сәуірде Юрий Алексеевич Гагарин «Восток» ғарыш кемесімен ұшты.

Глобус

Жердің оңдаған есе кішірейтіліп жаасалған дәл үлгісі

Полюстер

Жер шарында 2 полюс бар. Оңтүстік және Солтүстік полюс. Глобуста полюстерден бірдей қашықтықта «экватор сызығы» жүргізіледі. Зкватордың ұзындығы 40 мың километрге жетеді.

Мұхиттар

Жер бетіде 4 мұхит бар. Олар Тынық,Атлант,Үнді және Солтүстік мұзды мұхит. Тынық мұхиты- ең үлкен мұхит

Материктер

Жер бетінде 6 материк бар . Олар: Австралия,Антарктида,Африка ,Еуразия,Оңтүстік Америка, солтүстік Америка

Экватор

Жерді Солтүстік және Оңтүстік жартышарға бөліп тұратын болжам сызық

Параллельдер

Экватормен қатарластыра сызылған сызықтар

Меридиандар

Экваторды тура көлденең кесіп өтіп,оңтүстік пен Солтүстік полюстерімен қосатын сызықтар

Жер орбитасы

Жердің Күнді айналып өтетін жолы

Күн

Жер жиаметрінен 109 есе үлкен, массасы 330 мың есеартық,Жерден 150миллион километр қашықтықта орнааласқан.

«Байқоңыр» ғарыш айлағы

1955 жыл 12 ақпанда тұрғызыоды.1957 жылдан әлемдегі тұңғыш және көлемді айлақ . 1957 жылы 3-қарашада «Лайқа» атты ит, 1960 жылдың 20-тамызында Белка және Стрелка атты иттер ұшырылды.

Тұңғыш ғарышкер

1961 жылы 12 сәуірде Юрий Алексеевич Гагарин «Восток» ғарыш кемесімен ұшты.

Глобус

Жердің оңдаған есе кішірейтіліп жаасалған дәл үлгісі

Полюстер

Жер шарында 2 полюс бар. Оңтүстік және Солтүстік полюс. Глобуста полюстерден бірдей қашықтықта «экватор сызығы» жүргізіледі. Зкватордың ұзындығы 40 мың километрге жетеді.

Мұхиттар

Жер бетіде 4 мұхит бар. Олар Тынық,Атлант,Үнді және Солтүстік мұзды мұхит. Тынық мұхиты- ең үлкен мұхит

Материктер

Жер бетінде 6 материк бар . Олар: Австралия,Антарктида,Африка ,Еуразия,Оңтүстік Америка, солтүстік Америка

Экватор

Жерді Солтүстік және Оңтүстік жартышарға бөліп тұратын болжам сызық

Параллельдер

Экватормен қатарластыра сызылған сызықтар

Меридиандар

Экваторды тура көлденең кесіп өтіп,оңтүстік пен Солтүстік полюстерімен қосатын сызықтар

Жер орбитасы

Жердің Күнді айналып өтетін жолы

Күн

Жер жиаметрінен 109 есе үлкен, массасы 330 мың есеартық,Жерден 150миллион километр қашықтықта орнааласқан.

«Байқоңыр» ғарыш айлағы

1955 жыл 12 ақпанда тұрғызыоды.1957 жылдан әлемдегі тұңғыш және көлемді айлақ . 1957 жылы 3-қарашада «Лайқа» атты ит, 1960 жылдың 20-тамызында Белка және Стрелка атты иттер ұшырылды.

Тұңғыш ғарышкер

1961 жылы 12 сәуірде Юрий Алексеевич Гагарин «Восток» ғарыш кемесімен ұшты.

Глобус

Жердің оңдаған есе кішірейтіліп жаасалған дәл үлгісі

Полюстер

Жер шарында 2 полюс бар. Оңтүстік және Солтүстік полюс. Глобуста полюстерден бірдей қашықтықта «экватор сызығы» жүргізіледі. Зкватордың ұзындығы 40 мың километрге жетеді.

Мұхиттар

Жер бетіде 4 мұхит бар. Олар Тынық,Атлант,Үнді және Солтүстік мұзды мұхит. Тынық мұхиты- ең үлкен мұхит

Материктер

Жер бетінде 6 материк бар . Олар: Австралия,Антарктида,Африка ,Еуразия,Оңтүстік Америка, солтүстік Америка

Экватор

Жерді Солтүстік және Оңтүстік жартышарға бөліп тұратын болжам сызық

Параллельдер

Экватормен қатарластыра сызылған сызықтар

Меридиандар

Экваторды тура көлденең кесіп өтіп,оңтүстік пен Солтүстік полюстерімен қосатын сызықтар

Жер орбитасы

Жердің Күнді айналып өтетін жолы

Күн

Жер жиаметрінен 109 есе үлкен, массасы 330 мың есеартық,Жерден 150миллион километр қашықтықта орнааласқан.

«Байқоңыр» ғарыш айлағы

1955 жыл 12 ақпанда тұрғызыоды.1957 жылдан әлемдегі тұңғыш және көлемді айлақ . 1957 жылы 3-қарашада «Лайқа» атты ит, 1960 жылдың 20-тамызында Белка және Стрелка атты иттер ұшырылды.

Тұңғыш ғарышкер

1961 жылы 12 сәуірде Юрий Алексеевич Гагарин «Восток» ғарыш кемесімен ұшты.

Глобус

Жердің оңдаған есе кішірейтіліп жаасалған дәл үлгісі

Полюстер

Жер шарында 2 полюс бар. Оңтүстік және Солтүстік полюс. Глобуста полюстерден бірдей қашықтықта «экватор сызығы» жүргізіледі. Зкватордың ұзындығы 40 мың километрге жетеді.

Мұхиттар

Жер бетіде 4 мұхит бар. Олар Тынық,Атлант,Үнді және Солтүстік мұзды мұхит. Тынық мұхиты- ең үлкен мұхит

Материктер

Жер бетінде 6 материк бар . Олар: Австралия,Антарктида,Африка ,Еуразия,Оңтүстік Америка, солтүстік Америка

Экватор

Жерді Солтүстік және Оңтүстік жартышарға бөліп тұратын болжам сызық

Параллельдер

Экватормен қатарластыра сызылған сызықтар

Меридиандар

Экваторды тура көлденең кесіп өтіп,оңтүстік пен Солтүстік полюстерімен қосатын сызықтар

Жер орбитасы

Жердің Күнді айналып өтетін жолы

Күн

Жер жиаметрінен 109 есе үлкен, массасы 330 мың есеартық,Жерден 150миллион километр қашықтықта орнааласқан.

«Байқоңыр» ғарыш айлағы

1955 жыл 12 ақпанда тұрғызыоды.1957 жылдан әлемдегі тұңғыш және көлемді айлақ . 1957 жылы 3-қарашада «Лайқа» атты ит, 1960 жылдың 20-тамызында Белка және Стрелка атты иттер ұшырылды.

Тұңғыш ғарышкер

1961 жылы 12 сәуірде Юрий Алексеевич Гагарин «Восток» ғарыш кемесімен ұшты.

Глобус

Жердің оңдаған есе кішірейтіліп жаасалған дәл үлгісі

Полюстер