Эдвард Брэдфорд Титченердің структурализм теориясы

Тақырыбы:

Дайындаған: Жәкен Шырын

Топ: зИН-18-2c

2019 жыл

Тақырыбы: Эдварл Брэдфорд Титченер 1867-1927) Жоспар: І.Кіріспе ІІ.Титченердің өмірі: «Сіздің сақалыңыз өртеніп жатыр» ІІІ. Титченердің эуспериментшілері: Әйелдерген қатысуға рұқсат етілмейді IV. Саналы тәжірибенің мазмұны V. Стимул кателігі VI. Интроспекция VII. Сана элементтері VIII. Титченер өзінің әдістемесі өзгертті ме? IX. Ұсынылған әдебиеттер

І.Кіріспе Титченер әрдайым өзін Вунд жүйесін ұстанушы санайтын. Алайда АҚШ — қа келгеннен кейін, ол Вундт жүйесіне елеулі өзгерістер енгізіп, өзінің жеке теориясын ойлап тапты. Бұл теорияны структурализм деп атап, аталмыш теория Вундтың көзқарастарын одан әрі дамытты. Шындығында, екі жүйенің түбегейлі айырмашылықтары блды және «структурализм» термині Титченер қолданатын әдістемеге қатысты ғана қолданылды. Структурализм Құрама Штаттарда кеңінен танымал болып қана қоймай, жаңа қозғалыстар ығыстырып шығарғанға дейін, жиырма жыл бойы өз үстемдігін жүргізді.

Вундт сана элементтерінің бар екенін мойындады. Бірақ оның басты уайымы — соларды ұйымдастырды, яғни апперцепция арқылы оларды жоғары дәрежелі когнитивті процестерге синтездеу еді. Вундттың пікірі бойынша, Сананың психика элементтерін өз еркімен ұйымдастыратын күші бар. Мұндай әдістеме британдық эмпириктер мен ассоциянистер қолдайтын ассоцияциялар туралы селқос, механикалық түсініктерден едәуір ерекшеленді.

Титченер ассоцияция арқылы психика элементтерін және олардың механикалық байланысы зерттеуге кірісті. Алайда ол апперцепцияға қатысты Вундтың ілімін қолдануға бас тартып, осы элементтерге зейінін аударды. Психологияның негізгі міндеті сананың элементарлы құрамдас бөліктерін ашудан, яғни сананы бөліктерге бөлуден және оның құрылымын анықтаудан тұрды.

Титченердің жемісті еңбек еткен жылдары негізінен Корнелл университетінде өтті. Оксфорд университетінің мантиясын киіп өткізетін оның әрбір дәрісі сахналық көрініс іспетті еді. Дәріс өтетін жерді көмекшілер мұқият дайындайтын. Барлық дәріске бірдей қатысуға міндеттелген жас оқытушылар алдыңғы қатарда отырды. Титченер жеке есіктен кіріп, бірден кафедраға қарай жүретін. Вундттың бар жоғы екі—ақ жыл дәріс алғанына қарамастан, Титченер өзінің басқару стилі, дәріс оқу тәсілі мен, ақыр аяғы, сақалына дейін ұстазына ұқсайтын. Тегі ағылшын боласа да, Титченерді жақсы білмейтін адамдар оны көбінесе неміс деп қабылдап жатады. (Boring,1927,p.493). Кейін белгілі психология тарихшысы болған Е.Г.Боринг атты сол кездегі студент : «Вунд пен ұқсастығы — олардың екеуі де автократ әрі деспот тұлғалар еді», —дейді. Титченер есейген сайын менменшілік мінез қалыптастырып, басқаша көзқарастағы адамдарды үзілді кесілді қабылдай алмайтын дәрежеге жеткен.

ІІ.Титченердің өмірі: «Сіздің сақалыңыз өртеніп жатыр» Титченер Оксфорд университетінд философия мен ежелгі әдебиеттен дәріс оқып, физиологиядан ғылыми қызметкер болып жұмыс істеді.Тіл үйренуге қабілетті ол латын, грек, неміс, француз және итальян тілдерін жақсы меңерген. Бірде университет профессоры Титченерге голланд тілінде жазылған мақала беріп, оған бір аптадан кейін баядама дайындауды апсырды. Голланд тілін білмейтіндіктен, оған дау айтады. Профессор: «Олай болса голланд тілін үйреніп ал», — дейді. Сөйтіп бір аптада тілді үйреніп алады.

Окфордта жүрген кезінде Вунд теорияларына қызықты. Бірақ әріптестері мен қстаздары оның бұл қызығушыллығын қолдаған жоқ. Вундтың өзінен тәлім алу үшін, ғылым — білім ордасына айналған Лейпцингке барудан өге жол қалмады. Ол 1892 жылы Лейпцингте доктор дәрежесін алды. Студент кезінде Вундтың отбасымен жақсы араласты. Олар оны үйге жиі шақырып, таудағы үй жайларында рождество мерекесін бірге қарсы алатын.

Доктор дәрежесін алған соң өз елінде психологиялық саласының негізін салғысы келді, Алайда Англиядағы оның әріптестері жаңа ғылыми тәсілдемеге күмәнмен қарады. Оксфордта бірнеше ай жұмыс істеген Корнелл университетіндегі ғылыми зертхананаы басқару үшін АҚШ — қа кетуге бел байлайды. Ол сол кезде бар болғаны 25—ақ жаста еді. Бар өмірін Корнеллде өткізген ол 60 жасында ми істігінен қайтыс болды. Оның миы, ми сипатамаларының айырмашылықтарын зерттеу үшін, 1889 жылдан бері жинақталған топтаманың бірі ретінде Корнеллде, шыны құтыда, көпшілік назарына ұсынылған.

1893 — 1900 жылдар аралығынада Титченер зертхана жабдықтап, зерттеу джүргізіп, мақалалар жазумен айналысты. Оның псхологиядағы бағыты Корнеллге неғұрлым көп студент тартқан сайын, ол шәкірттеріне тәжірибелерді өткізу міндетін жүктеп, өзі эксперименттік жұмысқа тікелей қатыспаған.

35 жыл ішінде оның жетекшілігімен психология бойынша 50 — ден астам докторлық диссертация жазылды. Оллардасым бөлігінде Титченер идеялары байқалды. Өзінің беделін пайдаланып, ол студенттері үшңн зерттеу тақырыптарын таңдады. Соңында структурализм деп аталатын өзінің жеке жүйесін құрып, оның қарапайым тілмен атауға тұрарлық жалғыз ғылыми психология деп түсіндірді.

Титченер Вундтың кітіаптарын неміс тілінен ағылшын тіліне аударып отырды. Вундт жлам жұмыс істейтін. Титченер Физиологиялық психология қағидаларының үшінші басылымын аударып біткенде, Вундт төртінші басылымын аяқтап үлгерді. Төртінші басылымын аударамын дегенше, бесінші басылымы жарыққа шығып жатты.

Титченер өз еңбектеріне «Психология очерктері»(1896), «Псхологияның бастапқы курсы»(1898), «Эксперименттік психология: практикалық сабақтарға арналған нұсқаулық»(1901-1905) атты төрт томдық кітабы кірді. Соңғы кітабының жеке томдары «Нұсқаулықтар» деп қана аталып, АҚШ — та экперименттік психология саласының дамуына ықпал етті. Барлық оқушылары көпшілікке танылып, орыс, итальян, неміс, испан және француз тілдеріне аударылды.

Титченер де Вундт сиақты, әйгілі лектор деген атаққа ие болды. Боринг оның алғашқы дәрісіне барған кезін «Оның дәрісін тыдау үшін көп адам қатысатын. Мен оқытуының ерекше бір тылсым күші туралы артық ештеңе айта алмаймын... Оның әсіресе үндес әуездер туралы дәрісі

ерекше еді. Сол процесті көз алдыңызға елететіңіз! Инженер мамандығын оқып жүрген студент едім, бес жылдан кейін психология мамандығына ауыстым».

Егде жасқа жеткен Титченер тыс айналысатын хоббилері де пайда боа бастады. Енді ол демалыс күндері өз үйінде кішігірім оркестрдің дерижеры болып, бірнеше жыл бойы Корнелл университетінде бейресми музыка профессоры атанды. Нумизматикаға қызығушылығының арқасындай қытай және араб тілдерін үйреніп, тиын бетіндегі белгілерді оқи алатын дәрежеге жетті. Көп әріптестерімен хат алмасып тұратын. Оның хаттары негізінен машинкада басылып, ескертулер қолмен жазылатын.

Ол — ағылшын тіліне «эмпатия» сөсзін сөзін кездейсоқ енгізген адам. Сөздің негізгі мағынасын өзгерткен тағы бір мысалда неміс тіліндегі «симпатия» сөзін ағылшын тіліне «эмпатия» деп аударып, ол сөз мүлде басқа мағынаға ие блып шыға келен.

Ол жасы ұлғайған сайын университетінің ғылыми өміріне араласуын азайтты. Корнелл универсететінің тірі аңызы еді. Алайда кейбір оқытушылар оны білмеген немесе көрмегентін. Себебі ғылыми жұмыспен үйде айналсұандықтан, университетте көп бола бермейтін. Шәкірттерінің өзі оған қатты қажет болған жағдайда ғана үйіне телефон соғатын.

Титченерде неміз профессорының деспоттық мінез — құлқы болғанына қарамастан, егер оның студенттері мен әріптестері оған құрмет көрсетсе, өте мейірімді әрі қамқор жанға айналатын. Университетте жас оқытушылар мен аспиранттар оның машинасын ешқандай мәжбүрлеусіз жуып, оның үйәнегі терезелерді жөндеп берген кездері де болған. Оның шәкірті Карл Даленбах Титченердің «нағыз психолог болу үшін темекі шегуді үйрену қажет» деген сөзінен кейін оның көп стуенттері темекі тарта бастаған.

Аспиранты Кора Фридлайнның айтуы бойынша «бірде оның баяндамасын талқылау кзінде темекі тұтатқан Титченердің сақалына от тиеді. Бұл кезде Титченер сөйлеп тұрғандықтан, оның сөзін бөлуге аспирант қыздың батылы жетпейді. Ақыр аяғы, шыдамаған Кора Фридлайн: «—Кешіріңіз, профессор, сіздің сақалңыз жанып жатыр» — деген. Содан профессор сақалымен әуре бламын дегенше, киімінің біраз жері жанып үлгерген.

Титченердің студенттерге деген қамқорлығы олардың университет бітіруімен аяқталған жоқ. Мысалы, Далленбах доктор дәрежесін алғаннан кейін медицина мектебіне барып жұммыс ісегісі келді. Бірақ Титченер оған Ореген университетінен оқытушылық қызметіне тұрғызды. Боринг Титченердің көп студенті ұстазының жеке өміріне араласуына наразылық білдіргенерін еске алды. Оның көп қабілетті аспиранттары оның студенттерінің өміріне араласуы мен әрдайым бақылау жүргізуіне қарсылықтарын білдірді.

ІІІ. Титченердің эуспериментшілері: Әйелдерген қатысуға рұқсат етілмейді

Титченердің экспериментшілері деп аталатын бір топ психологтар 1904 жылдан бастап өздерінің зерттеу нәтижелерін талқылауға кірісті. Титченердін езі осы кездесулерді өткізу тартібін, талқылау такырыптарын белгілеп «конаққа кідерді шакыру қажет» деген шешімді кабылдаы. Жазылмаған ереже бойынша эйелдер жұмыстарды талқылауға катыстырылмады. Оны студенттердің бірі былай еске алады: «Титченер

түтінге толы кабинетте ауызша баяндама жасағандарды токтатып койып, ашык сыңға алып, жоққа шығарғанды жақсы керетін. Ал әйелдер кауымы темекі түтініне шыдамайтын ед» (1967, р. 315).

Аталмыш топтың жиналысына катысуға Пенсильваниядағы Брин Мар колледжінін бірнеше студент кызы да ниет білдірді. Алайда оларга «дереу кабинеттен шығып тұрыңдар» деген буйрық берілді. Әр куні олар жасырын түрде жиналыс өтетін кабинетке кіріп, көрші бөлмеден үстелдің астына тығылып, Борингтің қалындығы мен тағы бір әйел «жартылай ашық естіктен көршө белмеде естіліт жаткан баяндамаларды тындап, мұнда жиналған ер адамдардың, психология деп жургенін туснгісі келді. Олардың көрші кабинетте тығылып отырғанын ешкім байкамай калды»

110 жыл (1896 жылдан бастап 1996 жылға дейін) өмір сүрген Люси Мэй Боринг 1912 жылы Корнеллде кандидаттық диссертациясын қорғап, Вассар және Уэльс колледждерінде сабақ берді. Тұрмысқа шыққаннан кейін ол өз заманындағы орта таптан шыққан көптеген жоғары білмді әйелдер іспетті, үн-түйсіз күйеулерінің шаруаларына көмектесті. Алайда онын еңбегін елеп-ескерген ешім болған емес.

1912 жылы экспериментшілердің жиналысында Кристин Лэдд- Франклин (1847-1930) Титченердің өзін эксперименттік психология туралы мақаласын оқып шығуын өтінді. Кристин Гёттинген университетндегі Г.Мюллер зертхана- сында және Берлиндегі Гельмгольц зертханасында түрлі-түстер керу мәселесімен айналысты. Мұның алдында ол Джон Хопкинс университетинде математика саласы бойынша докторлық дәреже алу талаптарын орындады. Бірақ Кристин әйел болғандықтан, оған ғылыми дәреже берімеді. 44 жыл өткен соң ғана Хопкинс әкімшілігі оған доктор дәрежесін ұсынды.

1912 жылы Титченер Кристиннін жиналыска қатысу туралы отінішіне қар- сылық білдіргенде, Кристин былай деп жазды: «Экспериментті психологтардың кездесулеріне әйелдерді катыстырмайтыныңызды естіп, танғалып отырмын. Мұндай көзқарасты устануыныз — ескілікің белгісі». Кристин көп жылдар бойы Титченердің ұстанған көзқарасын адамгершілікке жат-қылық деп есептеді.

Титченер досына жазган хатында былай деді «Мен Лэдд-Франклин ханым- ның жиналысымызға әйелдердің катысуына тыйым салынғанына байланысты берген жауабына танғалып отырмын. Ол газет беттерінде жеке басыма түрлі на- разылықтар білдіретінін айтты. Бәлкім, ол біздің қорқытып-үркітіп, жиналыста- рымызды жер астында өткізуге мәжбүр ететін шығар». (quoted in Scarborough and Furumoto, 1987,p.126)

Титченер әйелдер қауымына экспериментші топтың кездесулеріне катысуға тыйым салса да, психологияда әйелдердің жетістіктеріне қолдау көрсетті. Гар- варл және Колумбия университеттері әйелдерді аспирантура курсы бағдарлама- сына кабылдаудан бас тартқан кезде, ол Корнелл университетиндегі курстарға аспирант кыздарды бірінші болып кабылдай бастады.

Докторлык диссертация корғаған 56 шәкріттің 18-1 әйелдер әлі Титченердің жетекншілігімен корғаған әйелдер саны онын басқа әріптестерімен салыстырған да көп болды, Титченер деканнын карсылык білдіруіне карамастан, профессор әйелді қызметке алған жайыттар да кездескен.

Маргарет Флой Уошберн — психология саласы бойынша докторлык диссер- тация корғаған Титченердін алғашы аспиранты, Кейн Маргарет: «Ол менімен не істеу керектігін өзі де түсінбеді».…