Электр қосалқы станцияларының өлшеу жүйесі

№ 58 сабақ жоспары Күні______ Тобы_____

Тақырыбы: Электр қосалқы станциялардың өлшеу жүйесі Сабақтың мақсаты:

1. Білімділік: Электр қосалқы станциялардың өлшеу жүйесімен

таныстыру 2. Дамытушылық: Қосалқы станция түріне сипаттаманы анықтау 3. Тәрбиелік: Электр желілеріндегі қуат шығыны тақырыбының

мазмұнын аша білуге тәрбиелеу.

Сабақ түрі: теориялық

Сабақтың оқу әдісі: түсіндіру

Құралдар, жабдықтар: станция түрі

Сабақ барысы: 1. Ұйымдастыру бөлімі: оқушылармен сәлемдесу, оларды жорнал

бойынша тексеру.

2. Үй тапсырмасын тексеру: 1. Трансформатор дегеніміз не? 2. Трансформатордың құрылысы? 3. Трансформатордың салыстырмалы сұлбасы? 4. Салыстырмалы сұлбаны қалай қысқартамыз, қысқарту жолы?

3. Жаңа тақырып:

Электр тораптарында электр энергиясын қабылдауға және таратуға тарату пункттері мен трансформаторлы қосалқы станцияларын кеңінен қолданады. Олардың негізгі электржабдықтары – күш трансформаторлары (қосалқы станцияларда орнатылады), майлы сөндіргіштер, жоғары вольтті сақтандырғыштар, реакторлар, айырғыштар, жүктеме сөндіргіштер, сөндіргіштер мен айырғыш жетектері, релелік қорғау аппаратурасы мен басқа да коммутациялық аппараттар.

Трансформаторларды, жоғары вольтті сақтандырғыштарды, айырғыштарды және басқа да аппараттарды қондыруды, электр желілерін, станциялар мен қосалқы станция жабдықтардың пайдалануын және монтаждауын игерген жоғары білікті электр монтері орындайды.

Қосалқы станцияларда трансформаторларды бір кернеуді келесі бір түріне түрлендіру үшін қондырады. Күш трансформаторының қуаты – бірден бірнеше жүз мыңдаған кВА.

Майлы сөндіргіштер кернеуі 1 кВ жоғары жұмыс режимінде, жүктеме және қысқа тұйықталу кезінде электр тізбектерін қосып, ажырататын коммутациялық аппарат ретінде қызмет атқарады. Майлы

сөндіргіштер қорғау және басқару аппаратының әсерінен қолдан және автоматты түрде қосылып, сөндіріледі.

Жүктеме сөндіргіштер кернеуі 6-10кВ электр қондырғыларында қуаты I мол = 200-400 А жүктемеде электр тізбегін қосып ажыратуға арналған немесе жоғары вольтті сақтандырғышты жинақтағы жүктеме сөндіргіш тізбекті токтың қысқа тұйықталуын қорғауды қамтамасыз етеді. Мұндай сақтандырғыштар секундтың мыңдаған үлесіндей жұмыс жасай отырып, тізбекті токтың қысқа тұйықталуы кезінде тез ажыратады да, электр жабдықтарының жұмысына қолайлы жағдай жасайды. Демек, бұл сақтандырғыштар қорғау қызметімен бірге ток шектеуіш құрал болып табылады.

Үш полюсті айырғыштар – ажыратылған аймақтарда алдын алу және жөндеу жұмыстарының қауіпсіздігін қамтамасыз етуге арналған жоғары вольтті тарату құрылғыларында қолданылатын электр тізбектерін қосуға және ажыратуға арналған электр аппраты. Қосу және ажырату жүктемесі жоқ кезде орындалуы мүмкін.

Сонымен қатар, жоғары кернеулі трансформаторлы қосалқы станциялардың жақтауларына разрядтауыштарды орнатады.

Олар қосалқы станция жабдықтарының оқшауламаларын асқын найзағайдан, кернеулерден қорғайды, қауіпті асқын жүктеме пайда болған кезде ток өткізгіш бөліктерді жермен автоматты түрде қосады. Разрядтауыштарды қосалқы станцияның әуе кірмелерінде орнатады және сенімді түрде жерлендіреді.

Қосалқы станциялардағы төмен кернеулі құрылғыларға төмен кернеулі коммутациялық қорғау, өлшеу аппараттары және шина өткізгіштер жиынтығы жатады.

Құралымына қарай ашық (ғимараттан тыс), жабық (панажайда) және қозғалмалы трансформаторлы қосалқы станциялар болып бөлінеді.

Қазіргі уақытта ашық және жабық жинақты трансформаторлы қосалқы станциялар кеңінен қолданылады. Олар жоғары кернеулі электр аппараттары, сонымен қатар, өлшеу, қорғау, автоматика, белгі беру және басқару аппараттарымен қамтылған (жабдықталған) зауыттарда құрастырылған металл қаңқа және жәшік түрде шығарылады. Жинақталған трансформаторлы қосалқы станциялар электрмонтаждау жұмыстарын жетілдіреді, электр қондырғыларын құру мерзімдерін қысқартады және олардың жұмыс өнімділігін арттырады. Сондықтан көне үлгідегі трансформаторлық қосалқы станциялар орнына жинақталған трансформаторлық қосалқы станциялар қолданылады.

1. Жаңа тақырыпты бекіту: 1. Электр желісіндегі қуат шығыны 2. Электр желінің түрлері 3. Электр желісіндегі қуат шығыны

2. Үйге тапсырма беру: {6}§20

№ 10 сабақ жоспары Күні______ Тобы_____

Тақырыбы: Әртүрлі әдістермен электр желісіндегі электр энергиясын есептеу Сабақтың мақсаты:

1. Білімділік: Трансформаторларда электр шығыны мен қуат шығынын

анықтау жөнінде мәлімет беру 2. Дамытушылық: Электр шығының есептеу жолдарымен таныстыру 3. Тәрбиелік: тақырып мазмұның аша білуге оқушыларды тәрбиелеу

Сабақ түрі: тәжірибелік

Сабақтың оқу әдісі

Құралдар, жабдықтар: кесте Сабақ барысы:

1. Ұйымдастыру бөлімі: оқушылармен сәлемдесу, оларды жорнал

бойынша тексеру.

2. Үй тапсырмасын тексеру: 1. Электр желісі дегеніміз не, электр желісінің түрлері? 2. Әуе электр желісіне анықтама 3. Кабель желісіне анықтама 4. Қуат шығыны дегеніміз не? 5. Электр желісіндегі қуат шығының анықтау жолдары

3. Жаңа тақырып:

1. Қуат шығыны 2. Қуат шығының анықталу жолдары

3. Трансформаторлардағы қуат шығындары

Электр энергиясын сымдар бойымен беріп тарататын әр түрлі тірек құралымдарында ашық ауада орнатылған құрылғы – электрлі әуе желілері 1000 В-ке дейінгі кернеулі және 1000 В кернеуден жоғары (3,6,10 кВ-қа және стандартты кернеу шкаласынан жоғары) болып бөлінеді.

Елімізде әуе желілері өте кең таралған және мынадай ерекшеліктері бар: әуе желілерін құру кезіндегі көлемді жер жұмыстарының қажеттілігі; әуе желілерін пайдалану және жөндеудің қарапайымдылығы; кернеуі 1000 В-қа дейінгі әуе желілері тіректерінің радиоторап, телефонмен байланыс, сыртқы жарықтандыру, телебасқару және белгі беруге арналған сымдарды ілуге, керуге пайдалану; 1 км әуе желісі құрылғысы құнының төмендігі (осы қашықтықта) кабельді желілер құрылысымен салыстырғанда шамамен 25-30 %-ға төмен. Желінің қалыпты кернеуіне және оған қосылған электр тұтынушылардың категориясына қарай әуе желілері I, II, III класқа жатады.

Әуе желілерін құру кезінде осы желілердің климаттық жағдайын сымдағы мұздақ заттардың пайда болу мүмкіндігін есепке алу керек.

Пайда болған мұздақ әуе желілеріне қауіпті. Олар әуе желілері сымдарында қосымша жүктемелерді тудырады және сымдардың жиі үзілуі мен желі тіректерінің бұзылуына себепкер болады.

Әуе желі сымдарында пайда болатын мұздақ ауданы мұз қабырғасының қалыңдығымен сипатталады. Осы белгі бойынша мұздақтың төрт ауданы бар:

I аудан – сымдағы мұздың қабырғасы 5 мм-ге дейін; II аудан -сымдағы мұздың қабырғасы 6-10мм; III аудан-сымдағы мұздың қабырғасы 11-15мм; IV аудан-сымдағы мұздың қабырғасы 16-20мм. Егер әуе желі сымдарындағы мұздың қалыңдығы 20мм-ден асса, онда ол жер ерекше мұздақты ауданға жатады.

Кернеуі 10 кВ-ке дейінгі әуе желілерінің сымдарын ағаш немесе темір бетон тіректерде қондырылған оқшаулатқышқа бекітіледі.

Құрылымына, атқаратын қызметіне және арналарда қондыру орнына қарай әуе тіректері аралықты, бұрышты, тармақталған, қиылысқан және соңғы тіректер болып бөлінеді.

Аралық тіректер сымды жер бетінен қажетті биіктікте ұстауға арналған және бір бағытта сымдардың керілуі пайда болатын көорші өткіндердің үзілуі жағдайындағы күшке есептелген. Олардың 1 кВ кернеу кезінде – 35-45 м, 6 және 10 кВ кернеуде 50-60 м қашықтықта арналары тік аймақтарда қондырады. Әуе желілері тіректерінің бір-біріне алшақтау арақашықтығын тірек қадамы деп атаймыз. Аралық тіректер әуе желілерінің жалпы көлемінің 80%-ын құрайды.

Бұрыш тіректері әуе желілері арналары бағыттарының өзгеретін орындарында орнатылады. Бұл тіректерге қалыпты жұмыс кезінде

сымдардан пайда болған ішкі бұрышының биссектрисасы бойында корші өткіндер сымдарының ортақ керілу күші түседі.

Тармақталған тіректер әуе желілері арналарынан алыс қашықтықта эдектр тұтынушыларын қажет еткен жағдайда электрмен қамтамасыз ету үшін магистральді әуе желілерінен сымдарды тармақтауға арналған.

Қиылысқан тіректерге әуе желілерінің екі бағыттағы сымдарын айқастыру үшін қолданылады. Соңғы тіректер әуен желілерінің басы мен аяғына орнатылады. Олар желінің бойымен бағытталған, бір жақты қалыпты керілген сымдардың бір бағыттағы күшін қабылдайды.

Әуе желілерінде, сонымен қатар, жоғарыда аталып өткен тіректермен салыстырғанда беріктігі жоғары және құралымы күрделенген анкерлік тірек қолданылады. Анкерлік тіректер аралық, бұрыштық, тармақталған, айқастырылағн немесе ақырға (концевые) болып келеді. Аралық анкерлік тіректердің аяғын арна бойымен немесе қиғаш орналастырады.

Екі анкерлі тіректердің арасындағы арақашықтықты анкерлі өткін деп атаймыз. Арнаның тік аймақтарында орташа күрделенген әуе желісінің анкерлі өткіні1 кВ кернеуде 150-180 м-ге тең, ал 6 және 10 кВ кернеуде 250-280 м-ге тең. Анкерлі өткінді қолдану әуе желілерінің механикалық беріктігін арттырады. Желілердің бір немесе бірнеше сымдарының үзілуі кезінде барлық жүктеме анкерлі тірекке қабылданады, ал осы кезде пайда болған ақаулар бір өткінде шектеледі. Тіректер типтеріне қарамастан, діңгек тіреуішпен немесе тіктеуіш кермемен бір сымды және көп сымды болып келеді.

Әуе желілері құрылысына қажетті тіректердің саны мен типтері және олардың арақашықтығы арнаның күрделілігімен кейіпіне, санына, ілінетін сымдардың материалы мен қимасына, ауданының климаттық жағдайына, халықтардың қоныстану деңгейіне, пайдалану сенімділігімен қауіпсіздік талаптарына байланысты анықталады. Әуе желілерінің сымдары жер бетінен жоғары көтерілуі және бір бірінен алшақ болуы керек, сонымен қатар, қиылысқан және параллель орналасқан нысаналардан белгілі бір арақашықтықта орналасуы керек. Бұл арақашықтықты сымның габариті, қиылыс габариті және бір біріне жақындау габариті деп атаймыз.

Әуе желі сымдарының жер бетіндегі габариті деп сымның төмен қарай ең көп салбыраған нүктесінен жерге дейінгі арақашықтықты айтамыз.

Сымдардың қиылысу габариті дегеніміз – сымнан қиылысқан нысанаға дейінгі тігінен келетін ең қысқа арақашықтық. Әуе желілерінің астында орналасқан, қиылысқан нысаналар кезінде (жол, өзен және т.б.), сымының габариті төменгі сымнан қиылысқан нысанаға дейінгі, ал нысаналар әуе желілерінен жоғары орналасқан жағдайда жоғары сымнан қиылысқан нысанаға дейінгі арақашықтықпен анықталады.

Әуе желілері сымдарының жақындау габариті дегеніміз – рұқсат етілген ең қысқа желі сымынан нысанаға дейін әуе желісінің арасымен параллель орналасқан рұқсат етілген ең қысқа арақашықтық.

Кернеуі 1000 В-ке дейінгі әуе желілері үшін механикалық беріктік жағдайына қарай қимасы 16 мм2 – алюминийлі, 10 мм2–ден кем емес