Электронды дидактикалық құралдар туралы мақала 4 сынып

Кирбасова Зауре Чаутеновна

магистр

Ж.А.Ташенев атындағы университеті. Қазақстан.

ЭЛЕКТРОНДЫ ДИДАКТИКАЛЫҚ ҚҰРАЛ ЖАБДЫҚТАР БОЛАШАҚ МҰҒАЛІМНІҢ ӘДІСНАМАЛЫҚ БІЛІМДЕР ЖҮЙЕСІНІҢ ҚҰРАУШЫСЫ РЕТІНДЕ

Аңдатпа: Мақалада болашақ бастауыш мектеп мұғалімінің электронды дидактикалық құрал-жабдықтарды пайдалануға үйрету негіздері қарастырылады.

Түйін сөздер: білім беру, даярлық, коғам, жан-жақты даму, тұлға

Ғылым әдіснамасы - ғылыми білімдердің құрылымын, ғылыми танымның құралдары мен әдістерін, білім негіздері мен білімді дамыту жолдарын зерттейтін ғылымының бір бөлігі. Әдіснамалық мәселелерді жүйелі түрде шешу гнесеологиялық қағидаттар негізінде құрылған әдіснамалық тұжырымдамада келтірілген. Адам танымының табиғатын, заңдарын және оны дамыту философияға жатады және білімнің осы философиялық түсінігі ғылыми білім туралы идеяларды қалыптастыруға айтарлықтай ықпалын тигізеді. «Әдіснама» ұғымына ғылымда әртүрлі түсініктер беріледі, сондықтан қазіргі дидактикада олар әртүрлі бағыттарға бөлінеді. Осы бағыттардың біреуінде әдіснамалық білім ғылым әдіснамасынан білімді, «ғылымның саналы жүйелі меңгеруіне, ғылыми көзқарас пен ғылыми ойлауды қалыптастыруға» қажетті білім ретінде қарастырылады.

Танымал педагогика әдіснамашысы В.В. Краевский осы саладағы жетістіктерді қорытындылай келе, «педагогика әдіснамасы - педагогикалық теория негіздері мен құрылымы, педагогикалық шындықты көрсететін білім алу тәсілдері мен тәсілдері туралы білім жүйесі, сондай-ақ білімі мен негіздемесі, логика мен әдістер, арнайы ғылыми-педагогикалық зерттеулердің сапасын бағалау» деп атап көрсетті [71]. В.И. Загвязинский педагогикалық әдіснамаға келесілерді жатқызады: педагогикалық білімнің құрылымы мен функциялары, оның ішінде педагогикалық мәселелер; әдіснамалық мәні бар негізгі,іргелі әлеуметтік және педагогикалық ұстанымдар (теориялар, тұжырымдар, болжамдар); практиканы жетілдіру үшін алынған білімдерін пайдалану жолдары туралы ой тұжырымдар; логика мен әлеуметтік-педагогикалық ізденістер әдістері.

Әдіснамалық тұжырымдамаға тек философиялық ұстанымдар ғана әсер етіп қоймайды. Әдіснамалық тұжырымдама ғылыми білімнің құрылымы мен даму теориясы болып табылады, сонымен қатар ғылым мен оның құрылымына бағытталады. Заманауи ғылым өзінің барлық саласында өте ауқымды болып табылады. Сондықтан, әрбір әдіснамалық тұжырымдамасы жеке пәндерге немесе осы тұжырымдама бойынша ұғымдар ең маңыздысы болып табылатын жеке теориялар басты назар аударады. Осылайша, барлық әдіснамалық тұжырымдардың пәні бір нысан болғанына қарамастан - ғылым және оның тарихы, олар әр түрлі философиялық көзқарастары болғандығы үшін ғана емес сонымен қатар ғылымның әр түрлі салаларындағы бағытталғандығы үшін де бір-бірінен өзгеше болуы мүмкін.

Қазіргі заманғы ғылым әдіснамасында алдымен мәселелер туындайды: ғылыми теориялар құрылымын және олардың функцияларын талдау; ғылыми заңдар ұғымы; ғылыми теорияларды, заңдарды және болжамдарды тексеру, растау және растайтын рәсімдер; ғылыми зерттеу әдістері; ғылыми білімнің дамуын қайта құру.

Әдетте әдіснаманы екі мағынада пайдаланады: біріншісі – қандай да бір ғылымиды пайдаланылатын танымдық құралдардың, әдістердің, тәсілдердің жиынтығы; екіншісі – құралдарды зерттейтін білім саласы, танымдық және тәжірибелік-түрлендіруші қызметті ұйымдастырушы қағидаттары. Сонымен қатар, әдіснамаға қатысты әдістеме бағыныңқы орын алады. Сондықтан, әдіснама ретінде әдістер туралы ілімді түсіну әдіснаманың пәні мен мәселелерін шектеу болып табылады.

«Әдіснама» ұғымының түрлі түсіндірмелері бар. Жалпы айтқанда, бұл термин іс-әрекеттің құрылымы, логикалық ұйымдастырылуы, әдістер мен құралдары туралы білім болып табылады. Әдіснамалық білім құрылымын Е.Г.Юдин төрт деңгейге бөледі:

1 Әдіснаманың философиялық деңгейі жалпы ғылымның категориялы аппаратымен танымның жалпы қағидаларын біріктіреді.

2 Әдіснаманың жалпы ғылыми деңгейі - барлық ғылыми пәндерге практикалық қолданылатын теориялық ұсыныстар.

3 Әдіснаманың нақты ғылыми деңгейі - белгілі бір ғылымда қолданылатын барлық принциптер мен әдістердің жиынтығы.

4 Әдіснаманың технологиялық деңгейі - зерттеудің әдістемесі мен техникасын, ақиқат эмпирикалық материалды алуды және оның алғашқы өңдеуін қамтамасыз ететін құралдар жиынтығы. Бұл деңгейдегі сипаттамасы нормативтік және нақты анықталған. Әдіснамалық білім деңгейлері бір-біріне байланысты және жоспарланған өзара қозғалысқа ие.

Әдіснамалық білімдер когнитивтік және зерттеу жұмыстарының қажетті құрамдас бөлігін құрайды. Өз кезегінде, ол: нысан, пән, зерттеу мәселелері, осы типтегі мәселелерді шешу үшін қажетті зерттеу құралдарының жиынтығы сияқты құраушыларды қамтиды. Болашақ мұғалімдердің математика пәндерін оқыту барысында пайдаланылатын әдіснамалық білімдері: қазіргі математика пәні мен пәні туралы математика саласына қолданылатын танымдық әдістер, құралдар, әдістер туралы білім беру жүйесі; математикалық теориялардың практикамен өзара байланысы туралы; математика тілі туралы; дидактикалық электрондық оқу құралдарын математикалық қызметтің жаңа әдіснамаларына қолдану туралы. Зерттеудің негізгі әдістерінің бірі – диалектика болып табылады. «Диалектика» термині екі мағынада қолданылады. Біріншіден, табиғаттың, қоғамның және ойлаудың дамуының жалпы заңдарына, яғни қарама-қайшылықтардың бірлігі мен күресіне, сандық өзгерістердің сапалық өзгерістерге көшуіне, негативтердің жоққа шығарылуына дейін түсіндіріледі. Екінші мағынасы – дамудың танымал объектілері мен құбылыстарды қарау, оларды түрлі факторлармен өзгертуді, басқа нысандармен және құбылыстармен өзара байланыста болуын болжау. Диалектикалық көзқарас ж

Жүйелік талдаудың тағы бір формасы бар, ол осы байланыспен тіркелген қасиеттермен жүзеге асырылатын құраушылар жиынтығы ретінде. Бұл тұрғыдағы жүйені талдау жүйенің бөлінуі және оның ең аз құрамдас бөлігін бөлу – тұтастай алғанда нақты функцияны орындауымен салыстырмалы түрде дербес орындалады. Жүйелік талдаудың бұл түрі, мысалы, математиканы оқыту әдістемесін зерттеу үдерісінде, оқытудағы жіктелуде, білім беру қызметін ынталандыруда және т.б. пайдаланылады. Соңғы уақытта математика оқыту әдістемесінде белсенділік тәсілі кеңінен таралған. Ғалымдар мұны әр түрлі түрде қарастырады: математиканы оқыту әдістемесінің әдіснамалық негізінің құраушысы ретінде, оқытудың әдістемесі ретінде, математиканы оқытудың мазмұнына сәйкес келетін іс-әрекетті оқыту әдістері немесе түрлі іс-шаралар ретінде.

Математиканыоқытудыңәдістемесіәдіснамасыныңкелесі негізгі құраушысы – тіл болып табылады. ХІХ ғасырдағы немістің ең ірі лингвисті В. Гумбольдттің пікірі бойынша, тіл – сыртқы құбылыс әлемі мен адамның ішкі әлемі арасында жатқан әлем; ол әлемнің адамзатқа, адамның әлемге қатынасының ғана емес, әлемнің қасиеттерін де бейнелейді. Ол табиғи және жасанды тілдер болып бөлінеді. Табиғи тіл – бұл күнделікті өмірдің тілі, ол адамдардың ой-пікірін білдіретін және қарым-қатынас құралы ретінде қызмет етеді. Жасанды тіл адамдарға салыстырмалы түрде пайдалану үшін жасалады.

Математиканы оқытудың әдістемесін әртүрлі көзқарастарын зерттеу арнайы әдіснамалық тілдің қолданылуын қамтамасыз етеді. Математиканы оқытудың әдістемесінде ешқандай проблемалар тілмен байланысты болмайды. Математиканы оқытуда тіл – әдіснамалық білімдерді бекіту және сақтау, сондай-ақ тәжірибе, математикалық және әдістемелік мәтіндерді жинақтау және беру; әдіснамалық және лингвистикалық үдерістерді өзара байланыстыруда көрінетін арнайы байланыс формасы.

Әдіснамалық білімдердің келесі құраушысы математиканы оқытуда теорияның практикамен байланысы, атап айтқанда, математика мектептік курсының практикамен мазмұндық және әдіснамалық байланысы. Бұл құраушы келесілерді қамтиды:

- әлеуметтік және өндірістік қатынастар жүйесімен байланысты табиғат пен қоғам дамуының негізгі заңдары, сондай-ақ заманауи өндіріс пен технологияның ұстанымдары мен сипаттамалары (математикалық білімнің политехникалық бағыттылығы);

- болашақ мамандардың кәсіптік бағдарлау элементтері;

- қолданбалы бағдарлау (практикамен мектептің курсының практикамен мазмұндық және әдіснамалық байланысы ретінде, болашақ мамандарға қолданбалымәселелердішешугеқажеттідағдылардықалыптастыруды болжайтын), яғни, оларды шешудің әдістері мен ерекшеліктері, қолданбалы мәселелері;

- орта мектептің пәндерінің математикамен пәнаралық байланыстары: физика, астрономия, химия және т.б.

Заманауи оқыту әдіснамасында «синергетикалық» деп аталатын жаңа тәсіл пайда болды. «Синергетика» термині (грекше – көмек, ынтымақтастық) жалпы құрылымды қалыптастырудағы өзара әрекеттесуін үйлестіруге баса назар аударады. Бұл тәсіл ғылыми зерттеулердің тәртіптік аумағы ретінде, ғылыми мәселелерді шешудің жаңа әдісі болып табылады. Синеретика әдіснама, кибернетика, жүйелік-құрылымдық және ақпараттық тәсілдердің тілін едәуір кеңейтті.

Математиканыоқытудағызаманауиәдіснамалықбілімніңдамуы компьютерлік техника мен электронды дидактикалық құрал-жабдықтарды кеңінен қолдануға байланысты іргелі өзгерістерді талдауды қамтиды. Олар адам мен компьютердің өзара іс-әрекетінің рөлі мен мүмкіндіктері туралы, адамның рухани қабілеттерін белсенді түрде ашатын және қалыптастыратын құралы ретінде түбегейлі түсіндіріледі.

Әдіснамалық білімдердің құраушылары ретінде математиканы оқытудың мақсатыдажетекшіорыналады.

Бұл әсіресежоғарымектептерде математиканы оқытудың жаңа әдістері пайда болып, оқытудың жаңа жүйесі электронды дидактикалық құрал жабдықтар жасалғанда айқындала түсті. Математиканы оқытудың дидактикалық оқу құралдарының дамуын, олардың өзгеруін, сонымен қатар жаңа дидактикалық электрондық оқу құралдарының пайда болу мүмкіндігін,оқытудың әртүрлітәсілдерінің арасындағы байланысты айқындау үшін әдіснамалық білімдердің басқа құраушыларымен тығыз жүйелі байланыста екендігі жан-жақты зерттеулерден байқалады. Осылайша, электронды дидактикалық құрал-жабдықтарды болашақ математика мұғалімдерінің әдіснамалық білімдер жүйесінің құраушысыретінде қарастыруға болады [72].

Ақпараттықтехнологиялардыңбілімберужүйесіндебелсенді пайдаланылуы оның нақты педагогикалық есептерді шешуге арналған құралы қызметін атқаруымен қатар, дидактика мен әдістеменің дамуына әсер етіп, оқыту мен білім берудің жаңа әдіс-тәсілдерін, формаларын құруға алып келеді. Компьютерлік желілік машықтандырушы сыныптардың пайда болуы, іскерлік ойындар мен сайыстар түрінде көп рөлді машықтандыру әдістеменің дамуына ықпал жасады (кәсиби сайыстар мен іскерлік ойындар бұрыннан бері кәсіби дайындық пен іскерлікті арттыру барысында қолданылып келген. Ал ақпараттық технология оларды жаңа деңгейде ұйымдастыру мен өткізуге мүмкіндік туғызуда).

Оқу-тәрбиеүдерісіндезаманауиэлектрондыдидактикалыққұрал-жабдықтарды қолдану барысында олардың алуан түрлі мүмкіндіктері бар. Бір жағынан, бұл салада біршама проблемалар да бар. Біріншіден, ақпараттық технологиялардың қарқынды дамып жетілуісоншалықты,білім беру саласындағы педагогикалық зерттеулер мен оларды қолдану бойынша әдістемелік әзірлемелер де соншалықты ескіреді. Екіншіден, педагогтың кәсіби қызметінде өзінің қолдану мүмкіндіктері бойынша техникалық құралдардың алуан түрлілігі және көпжоспарлы болуы соншалықты, оларды оқу-тәрбие үдерісінде қолданудың жаңа тәсілдері пайда болады, ал педагогтар алдында ақпараттық компьютерлерлік технологияларды білім беру үдерісінде сауатты қолдануға байланысты жаңа міндеттер, проблемалар қойылады. Оқыту негізіне дидактиканың негізгізаңдылықтарынайқындайтынжәне оларды педагогикалық тәжірибеде қолданудың ерекшелігін ескеретін белгілі бір теориялық және әдістемелік ережелер қойылған жағдайда, электронды дидактикалық құрал-жабдықтарды математиканы оқыту барысында қолдану математика бойынша орта мектеп оқушыларының білімінің деңгейі мен сапасын арттырудың тиімді құралы бола алады [73].

Педагогикалық ғылымды дидактика қағидаларын «оқыту тәжірибесін жоспарлаудың,ұйымдастырудыңжәнеталдаудың»оқуүдерісін ұйымдастырудың жалпы нормалары сияқты «...оқыту үдерісіне орындалуы қажетті тиімділікті қамтамасыз ететін бастапқы,негізгі дидактикалық талаптар» [74] жүйесі ретінде сипаттайды.

Педагогикалық үдерісте электронды дидактикалық құрал-жабдықтарды қолдану оны ұйымдастыру қағидаларының іске асырылуына қалайша ықпал ететінін қарастырайық.

- мақсаттылық қағидасы. Мұғалімнің оқушылармен өзара әрекеттесі педагогикалық үдерісі тек екі тараппен нақты ұғынған мақсат болған жағдайда ғана бола алады. Электронды дидактикалық құрал-жабдықтардың олардың мазмұнымен, сипатымен және материалдың күрделілігімен анықталатын нысаналы мақсаты бар. Дәл сондай оларды қолданудың жас ерекшеліктері де, оқыту немесе тәрбиелеу үдерісіндегі орны (жаңа материалды қабылдауға дайындау;жаңаақпараттыберу,онысуреттерменсипаттау;жалпы түсініктердің немесе ұғымдар мен ой-пікірдің қалыптасуына ықпал ету; алынған білімді игеру деңгейін немесе қалыптастырылатын біліктілік пен дағдыларды бекіту, жалпылау, тексеру) анықталады;

-оқу–тәрбиеүдерісінізгілендіружәнедемократияландыру– педагогикалық өзара әрекеттестік субъектілерінің тұлғасына жүгіну, олардың қатысуы мен ынтымақтастығын кеңейту. Заманауи ақпараттық технологиялар және техникалық құралдар балалардың жас ерекшелігін, даму деңгейі мен дайындығын ескере отырып, олармен жұмыс барысында алуан түрлі әдістер мен тәсілдерді қолдану мүмкіндіктерін кеңейтеді. Оқытудың заманауи электронды дидактикалық құрал-жабдықтары мұғалімді де, оқушыларды да ортақ әрекеттің белсенді қатысушылары етеді, себебі оқытудың көптеген заманауи құралдары жаңа дидактикалық материалдарды әзірлеу, орындалатын жұмыстар мен жобаларды өтеу және жетілдіру барысында тәуелсіздікті және шығармашылық белсенділікті танытуға мүмкіндік береді;

- мәденилік. Оқыту және тәрбиелеу үдерісі барысында жас жеткіншектерді олар өсіп, тәрбиеленіп жатқан қоғамның және халық мәдениетінің байлығымен және өзіндік ерекшелігімен, әлем мәдениетімен және оның сарқылмас әлеуетімен таныстыру қажеттілігінде. Электронды…