Ерекше балаларға түзете-педагогикалық көмек туралы мақала

«Ерекше білім беруге қажеттілігі бар балаларға түзете –педагогикалық көмек көрсету мәселелері»

Кажимгалиева Клара Умирзаховна

Құрманғазы ауданы

№5 Құрманғазы ауданының психологиялық –педагогикалық түзеу кабинеті, дефектолог-мұғалім.

Жоспар

Кіріспе

Негізгі бөлім:

1. Олигофренияның этиологиялық факторларының негізгі топтары

2. Бірнеше күрделі бұзылыстары бар психикалық дамуы тежелген балаларды түзетудің жолдары

3. Зияты зақымдалған тұлғалардың ерекшеліктері

4. Түзету әрекеттерінің негізгі бағыттары

5. Ерекше білім беруге қажеттілігі бар балалардың танымдық процестерін дамыту мақсатында қолданылатын әдіс-тәсілдер

Қорытынды

Қолданылған әдебиеттер

«Арнайы педагогика» курсы бойынша оқу бағдарламасы

Мүмкіндіктері шектеулі балаларды ерте жастан дамыту. Жалмұхамедова А.Қ, Халықова Б.С

Зерде дамуы орташа және терең бұзылған балалардың сөйлеу тілін дамыту және сауаттылықа үйрету. Баряева Л.Б,Логинова Е.Т,ЛопатинаЛ.В,Сүлейменова Р.А, Есенжолова Г.Ж

Ақыл-ой дамуы ауыр және терең бұзылған баларды психологиялық-педагогикалық тексеру және дамыту бағдарламасы Сүлейменова Р.А Ильмұратова Г.А

Дефектология журналдары

Мектеп жасына дейінгі балалар психологиясы. В.С.Мухина, Алматы Мектеп,1981ж

Кіріспе

Еліміздегі экологиялық тепе-теңдіктің бұзылуынан, қазіргі таңда туа біткен,тұқым қуалаған, жүре пайда болған аурулар салдарыынан қаршадай бастарынан қасірет дертке шалдыққан мүмкіндігі шектеулі балалар саны жылдан жылға артуда.Әрбір елде мүмкіндігі шектеулі балалар кездеседі, олар тәрбиелеудің және білім берудің ерекше түрлерін қажет ететін жандар.Осындай балаларға арнайы көмек көрсету қазіргі таңда біздің елде өзекті мәселелердің бірі.

«Мүмкіндігі шектеулі жандарға көбірек көңіл бөлу керек. Олар үшін Қазақстан кедергісіз аймаққа айналуы тиіс Ондай жандарға қамқорлық көрсетілуі керек-бұл біздің қоғам алдындағы үлкен парызымыз. Бүкіл әлем осымен айналысады».,-делінген Елбасы Н. Назарбаевтың биылғы жолдауында.Мүмкіндігі шектеулі балаларға арналған білім беру қызметтерін Қазақстан Республикасының білім беру қызметкерлерінің ҚР білім беру заңында белгіленген тәртіппен арнаулы ұйымдар психологиялық педагогикалық түзеу кабинеттері қызмет көрсетеді

Мұғалім-дефектолог – бұл өзінің кәсіби еңбек ету әрекетіндегі атқарған жұмыстарының қорытындысын шығара білетін, мейірімді, бастамшыл, шығармашылық қабілетке бай, жауапкершілігі мол тұлға. Олар үшін қазіргі әлемдегі адамның ролі, адамның құндылығы мен қажеттілігі, соның ішінде мүмкіндігі шектеулі тұлғаның өмір сүру әрекеті маңызды. Мұғалім-дефектологтың кәсіби көзқарасы ерекше білімді қажет ететін тұлғалардың орны мен олардың қоғамдағы ролін белгілеуге бағытталады. Маман иесінің оптимистік көзқарасы мүмкіндігі шектеулі тұлғалардың қоғамдағы белсенділігін айрықшалауда нақты байқалады. Мұғалім-дефектологтың кәсіби-тәжірибесі түрлі ұжымдағы оқушылар, тәрбиеленушілер, олардың ата-аналары, студенттер, жастар тобы, конфессионалдық және қоғамдық ұйымдардағы кәсіби біліктілікпен ұйымдастырылған әрекетті қамтамасыз етеді.

Мұғалім-дефектологтың кәсіби, іскерлік құзіреттілігін айқындаушы қызмет түрлері мыналар: дамудағы кемшілікті алдын алу жұмыстары, педагогикалық диагностика мен кеңес беру, арнайы педагогикалық ағарту жұмыстары, психологиялық және психотерапиялық көмек көрсету жұмыстарына қатысу, білім беру және әлеуметтік-педагогикалық әрекет, жоғары оқу орнында немесе орта арнаулы педагогикалық білім беру мекемелерінде қызмет ету, арнайы педагогика ғылымының шеңберінде ғылыми-зерттеу жұмыстарын ұйымдастыру болып табылады. Мұғалім-дефектолог өзінің міндетті қызмет түрімен шектелмейді, себебі оның кәсіби әрекеті әлеуметтік қайырымдылық акцияларын ұйымдастырудың инициаторы болуды, мүмкіндігі шектеулі тұлғалардың құқығы мен өмірін қорғауды қажет етеді. Мұғалім-дефектолог өмір бойы оқумен, үйренумен шыңдалады. Тәжірибе барысында кәсіби шыңдалу әрекетін ұйымдастыру кезінде өзінің әріптестерімен, ата-аналармен, ұжым мүшелерімен өзінің жеке кәсіптік тәжірибесі туралы бөлісіп, өзінің шығармашылық қабілеті мен кәсіби мүмкіндіктерін арттырып отырады. Мұғалім-дефектологтың кәсіби әрекеті адамның денсаулығы мен жалпы жағдайына тікелей жағымсыз әсер ететін жақтарын да анықтайды. Соған байланысты мамандық таңдау

Білім беруде педагог мамандарға тән сапалық қасиеттердің құрамы міндетті түрде коммуникативтік құзіреттілік, қарым-қатынасқа түсудегі тиімділікті сезіну қабілетті екендігін ескерсек, мұғалім-дефектологқа қажетті сапалық қасиеттердің тізбегін былайша сипаттауымызға болады:

Мұғалім-дефектологтың сапалық қасиеттері

Жеке тұлға

Кәсіби маман

Перцептивтік қасиеттері

адамгершілік

ұқыптылық

мейірімділік

шыдамдылық

әдептілік

Өзінің тәртібіне, іс-әркетіне түзетулер жасай білу

Адамның сыртқы келбетіне қарап психикасының жағдайын анықтау

Адамды бет-әлпетінен тану

байқағыштық

Коммуникативті құзіреттілік

Ғылыми көзқарастың кең ауқымдылығын бейнелейтін эрудиция

Педагогикалық такт

Ұйымдастырушылық қабілет

Педагогқа қажетті оқу-тәрбиелілік, ғылыми әдістемелік деңгейдегі

Қарым-қатынас мәдениетін игеру

Олигофренияның этиологиялық факторларының негізгі топтары:

ОЛИГОФРЕНИЯ –гектің сөзі (олиго- аз, кем, френ- ақыл) қазақ тіліндегі мағынасы: ақылы таяз, кемақыл, ақыл-ойы кеміс деген ұғымдарды білдіреді. Бұл кемістік көбінесе іштен туа қалыптасады да, алғашқы екі жылда клиникалық белгілері анықталады. Олигофрения негізінен баланың орталық жүйке жүйесінің зақымдануынан пайда болатын кемістік.

Олигофрения ауру емес, ол патологиялық қалыптасқан жағдай, бір кездері әсер еткен залалды себептердің салдары ол бас миындағы үлкен жарты шар қыртыс қабығының диффузды, немесе тұтас зақымдануының белгісі болып есептеледі.

Олигофренияның этиологиялық факторларының негізгі топтары:

Зиянды тұқым қуалаушылық: кемақылдылық балаға ата анасының арғы тегінен тұқымқуалау арқылы, негізінен хромосомалар мен гендердің саны мен сапасының өзгеруі нәтижесінде болатын,хромосомалық және гендік ауытқулар арқылы беріледі;

Ұрықтың құрсақта даму кезінде әсер ететін эндогендік немесе экзогендік залалды себептер;

Толғақ кезіндегі зақымданулар мен асфексия;

Нәресте дүниеге келгеннен кейін 2-3 жасқа дейін әсер еткен залалды себептердің бас мидың, орталық жүйке жүйесінің әрекетін зақымдануы.

Дебилдік дәреже – ( латын тілінен «debilis»- әлсіз, қуатсыз) олигофренияның жеңіл дәрежесі. Дебилдердің интеллектуалдық коэффиценті (IQ) 50-70-ті құрайды. Ересек дебилдардың психологиялық дамуы 8-12 жастағы баланың дамуына сәйкес келедідебилдердің интеллектуалды дамуының зақымдалу деңгейіне байланысты: жеңіл, орташа, ауыр түрлері анықталған.

Имбецилдік дәреже – (латын тілінен «imbecillus»- әлсіз, елеусіз)- бұл психикалық дамудың орташа зақымдануы. Ересек имбецилдін психологиялық дамуы салыстырып қарағанда 3-7-жастағы қалыпты баланың деңгейіне сәйкес. Интеллектуалды даму коэффиценті (IQ) 20-50, ауыр имбецилдік кезеңде 20-35, ал жеңіл кезінде 35-50. Имбецилдардың барлық психикалық процестері баяу,селқос. Имбецилдер жұмысқа жарамсыз, тек өздеріне қарапайым қызмет етеді, білім алуға қабілетсіз, бірақ жай сөздерді түсінеді, ал өздерінің сөздік қорлары аз,сөйлеу әрекеті нашар дамыған. Олардың ең оңай жұмыс әдістері үй жинау, кір жуу,ыдыс жуу немесе ең қарапайым өндірістік процестерді еліктеу әрекеті арасында ғана үйренуге қабілетті.

Идиотиялық дәреже - (латын тілінен «idiotea» тұрпайылық) олигофренияның ең ауыр дәрежесі, оның да ауыр және жеңілдеу түрлері болады. Интеллеклуалды коэффиценті (IQ) 20- дан төмен. Идиотия дәрежесіндегі ересектердің психикалық дамуы жасқа жетпеген баланың деңгейінде қалады, олар қорғансыз, көрсетілген көмекті қабылдай алмайды және үнемі бақылау мен күтімді қажет етеді. Олар ыстықты суықтан,жейтінді жемейтіннен ажырата алмайды.

Олигофрения – психикалық жеткіліксіздіктің ерекше формасы. Бас миының перинатальді және ерте постнатальді (2-3 жаста) зақымдану салдарынан таным процестерінің тұрақты төмендеуі.

Олигофренияның белгілері:

1.Тұрақcыздық;

2.Қалыпқа келмеу;

3.Кемістіктің органикалық сипаты;

4.Прогредиентті емес.

Ақыл-ойы кем балалар- (әсіресе бас ми қабы) органикалық зақым алуының нәтижесінде психикалық, әсiресе жоғарғы танымдық үрдiстерiнiң (белсендi қабылау, ауызша-қисынды ойлау, сөйлеу, еске сақтау) бұзылуына шалдыққан балалар.

Ақылы кем балаларда мынандай белгiлер байқалады:танымдық қызметiнiң (бiрiншi кезекте абстрактiлi ойлаудың талдап қорыту және назарын аудару үрдiстерiнiң) алғашқы кемiстiгi және жүйке үрдiстерi серпiнiнің бұзылуы (психиканың енжарлығы), сондай-ақ екiншiлік кемістіктер — сөйлеу қабiлетiнiң, ерiк-жiгер аясының толық дамымауы, дене дамуы мен мiнез-құлқындағы ауытқулар. Осы категориядағы балаларды оқыту және тәрбиелеуді арнайы педагогиканың бір саласы олигофренопедагогика жүзеге асырады.

Психикалық дамуы тежелген балаларды түзетудің жолдары

Қазіргі уақытта ортамызда болып жатқан әлеуметтік жанұя мәселелері, экологиялық-экономикалық дағдарыстар жүйке жүйелері бұзылған, психикалық аурулары бар әр түрлі жастағы балалардың көбеюіне әкеліп соқтырды. Олар аутизм, психикалық дамуының тежелуі, инфантилизм, жүйке жүйесінің бұзылуы, энурез сияқты түрлі аурулармен ауырады. Балалардың психикалық дамуының тежелуі туралы айтатын болсақ, оның білімді меңгеру дағдысы толықтай сақталып, деңгейлері өз құрдастарынан 2-4 жылға қалыс қалған баланың психикалық дамуының тежелуінің негізгі себептері әртұрлі болуы мүмкін. Олар басынан өткерген аурулар, негізгі әлеуметтік жағдайы, нашар көруі, құлақ ауруы тағы да басқа себептерден болуы мүмкін. Психиатр, невропатологтың зерттеулері бойынша психикалық дамуының тежелуі балада тұмау, малярия, сары ауру, іштегі улану сияқты аурулардан кейін пайда болады. Психикалық дамуының тежелуінің негізгі бұзылыстары интеллектуалды деңгейі көбеюіне таным процестері: зейіні, логикалық есте сақтауы, ойлауы, кеңістікті бағдарлауы төмен болып келеді. Бұл балалар өзінің құрдастарынан кеш жүріп, кеш сөйлейді. Олардың салмағы аз, бойы кіші, көп сөйлемейтін, әлжуаз, тез шаршап, көп ауырады. Психикалық дамуының тежелуі

сабақ процесінде жай қосылады;

оқу материалын жай немесе тіптен қабылдамайды;

берілген тапсырманы мұғалімнің көмегінсіз орындай алмайды;

оқу мен жазуы баяу;

оқыған мәтінді түсінбейді және түсінгенін айтып бере алмайды.;

есептер шығарған кезде үлкен қателер жібереді;

тез шаршағыш;

сыныптастарымен аз араласады;

өз ойын анық айта алмайды.

Мақсаты: ПДТ балалардың ойлау, есте сақтау қабілеттерін арттыру. Мүмкіндігі шектеулі балалардың түрлі сырқаттардың салдарынан дамымаған немесе бұзылған функцияларының себептерін, белгілерін, құрылымын мезанизмдерін зерттей отырып, анықталған кемістіктерді түзету, жетілдіру, толтыру жолдарын, әдістерін, амалдарын іздену және орнын тәжірибеге енгізу. Сөздік қорын молайту, көрнекті сюжетті суреттер мен ертегілер арқылы әнгімелеуге дағдалындыру. Зейін тұрақтылығына арналған жаттығулар арқылы зейінін шоғырландыру. Сенсорлы этолондары мен математикалық ұғымдарын қалыптастыру. Өлшем бірліктері мен бағыт-бағдарлауға үйрету. Қоршаған орта туралы түсініктерін кеңейту. ұсақ қол қимылдарын дамыту.

Тәжірибелік бақылаудағы баланың жасы: Н.А. – 3 те.

Аңғарымы: Балалар сал ауруы, спастикалық диплегия. Энцефалопатия, церебралды органикалық психикалық дамудың тежелуі. Сөйлеу тілі дамымауының 3-деңгейі.

сурет

Баланы психологиялық-педагогикалық зерттеу

Баланың заттық ойын әрекетінің дамуы

Тексеріс барысында қолданылған көрнекілік құралдар

Мақсаты

Баланың тапсырманы орындауы

Машина, екі сақиналы пирамида, қарындаштар, пошта жәшігі, тұрмыстық заттар (кесе, қасық, сүлгі)

Жұмсақ ойыншықтар (Қоян, күшік) дәрігер Айболит

Заттық ойын әрекетінің дамуын, ережеге сай ойын ойнау дағдысын және заттық іс-әрекеттерін анықтау

Тұрмыстық заттарды құрал ретінде пайдалана алмайды. Ойын әрекеттерін қайталай алмайды. Заттарды еркін әрекет барысында қолымен шамалы ғана қозғалтады, қарындашты ұстай алмайды.

Сюжеттік және рөлдік ойынға кіріге алмайды, күле береді.

Танымдық әрекетінің дамуы

Сенсорлық дамуы (көру арқылы қабылдауы мен зейіні)

Төртбұрыш, үшбұрыш, домалақ, куб геометриялық пішіндер. Қызыл, сары, көк түсті доптар, шарлар. Ата-анасының суреті.

Пішіндер мен түстерді ажыратуын анықтау. Көріп қабылдауымен зейінін анықтау. Баланың қоршаған адамдар туралы түсінігін анықтау.

Заттарды көлемі бойынша және түстерді ажырата алмайды.

Өзінің атын атағанда қарамайды, ересек адам өзіне қарап сөйлегенде көз арқылы қатынасқа түспейді, өзінің дене мүшелерінен басы мен қолын көрсетеді. Суреттегі ата-анасын таниды.

Сөйлеу тілін түсінуін және қарым-қатынас дағдыларын дамыту

Ойыншықтар (қуыршақ, машина, қоян)

Сюжетті суреттер.

(сүт, тоқаш, кәмпит)

Сөйлеу тілінің түсінуін анықтау

Сюжетті суреттер арқылы көріп қабылдауын анықтау

Қуыршақты бер, ал, машина қайда? қоянды көрсет? деген сөздерге жауап бермейді.

Сурет арқылы тамақ түрлерін көрсеткенде бала ым-ишарат арқылы (ням-ням) деген дыбыстар шығарды.

Баланы зерттеуден кейінгі тұжырымдама:

Баланың зейіні щоғырланбаған бір заттан екінші затқа қарай алмасып отырады. Қоршаған орта, өзі, жанұясы туралы түсінігі қалыптаспаған, сюжетті суреттерді көрсеткенде бұрылып немесе зейін қойып қарамайды, сенсорлы этолондары мен математикалық ұғымдары қалыптаспаған. Сөздік қоры аз, түсініксіз тез сөйлейді,…