Ертегі арқылы сөйлеу дағдыларын қалыптастыру мақаласы

«Мекепке дейінгі балалардың ертегі арқылы сөйлеу дағдыларын қалыптастыру»

Асанова А.С.

№29 сәбилер бақшасы Мерей білім-беру дамыту орталығының тәрбиешісі. Павлодар қаласы

«Еліміздің ертеңі бүгінгі жас ұрпақтың қолында, ал жас ұрпақтың тағдыры ұстаздардың қолында» Н.А.Назарбаев атамыз айтқандай ұлағатты ұстаздар, құрметті ата – аналар! Жел бесіктен, жер бесікке дейінгі адам өміріндегі тәрбиенің бастамасы ата – аналармен мектептен басталады.

Болашағымыз десек те, келешегіміз десекте бала – ұрпағымыз деген мағынаны білдіреді.Адамның басқа тіршілік иесінен айырмашылығы – дүниеге перзент әкелген соң, оның болашағын ойлап, адам етіп тәрбиелеу. Баланың тәрбиесі – бір отбасының ғана емес, бүкіл қоғамның мемлекеттің басты міндеті. Ертеде Әл Фараби бабамыз «Ғылым емес, ең алдымен тәрбиеге көңіл бөлу керек, тәрбиесіз адамға ғылым баянды болмайды» – деп айтқаны барғой. Осыған орай бүкіл ата – ана тәрбиеге мән беруі керек. Ұрпақ тәрбиесіне міндетті екендігін ата – аналар іс – жүзінде дәлелдеп отырулары қажет. Міне осындай ынтымақ бірлігінде ғана ойдағыдай нәтиже берері сөзсіз.

Бұл жердегі айтпағым баланы қалыптастырудағы туғанынан бастап тәй-тәй басып былдырлап, бала тілі- бал демекші,бала тілінің қалыптасуына денсаулығының мықты болуына оның күтімі мен жақсы ортасының әсері өте мол.Осындай жағдайларды саралап зерттей келе қазіргі заманның яғни ата-аналардың жұмыс бастылығы баламен қарым қатынас орнатудың орнына тынышталып мені мазаламаса болды деген оймен бала қолына телефон ұстатып беріп қояры сөзсіз,ал қолына түскен телефонға мәз болған бала ата-анасын жайына қалдырып түрлі түсті мылқау роботтарды қосып солардың қимылына ғана мәз болары сөзсіз көп жағдайда кездесетін бала психикасының бұзылуы мен тілінің нашар дамуы біздің балаға деген немқұрайлығымыздан жеткілікті дәрежде қарым қатынас орнатпағанымыздан бесік жырымен әлдилеп ұйықтатып,құлақ құрышын қандырып ертегі айтатын ата-әжелердің азаюынан болып жатқан мәселе деп ойлаймын. Келесіде осы жағдайларды жүйелеп бала тілінің дамуын зерттеп,мектеп жасына дейінгі баланың еркін сөйлеп өз ортасымен еркін қарым – қатынасқа түсуіне қандай жұмыстардың берер нәтижесі мол екендігі жайында болмақ.

Мақсатым: Балалардың дүниетанымын кеңейтіп, ойын өрістетіп тіл байлығын жетілдіру. Балаға айналадағы өмірді бақылату,бақылай білуге үйрету. Суреттерді көрсетіп әңгімелесу. Көркем әдебиет шығармаларын оқып, тыңдату.

Тіл - қоғамдағы адамдардың бір - бірімен пікір алмасып, қарым - қатынас жасайтын құрал.Таза мәнерлі сөйлеу – бұл ойлау жемісі. Баланы өз тілінде дұрыс сөйлеуге үйрету арқылы олардың бойындағы тілдік мәдениетті қалыптастырамыз. Олай болса тіл адам баласының қоғамымен бірге туып, өмір сүріп, ұрпақтан - ұрпаққа мирас болып келе жатқан мұра. Баланың тіл мәдениетін тәрбиелеуде отбасының, бала - бақшаның қажырлы еңбегі ерекше зор. Бала -бақшада тәрбие жұмыстарының басты мақсаттарының бірі - баланың тілін дамытып, жақсы сөйлей білуге үйрету.

Қазақ балалар әдебиетінің ағартушы ұстазы Ы. Алтынсарин балаларды оқу және оқыту,

тәрбиелеу ісінде ауыз әдебиеті шығармаларының маңызды орын алатындығын айта келіп: «Өмірге қажетті ауызекі сөйлеу дағдыларына жаттықпайынша, қай - қай тілде болса да, еркін,жүйелі сөйлеу мүмкін емес» - деп айтып кеткен болатын. Мектеп жасына дейінгі баланың тағы бір ескерерлігі – олардың еліктеушілік, қиялдау қабілетінің басым болуында. Сондықтан да әрбір ата - ана, тәрбиеші баланың қойған сұрақтарына үнемі, дұрыс жауап берулері қажет. Баланың тілін дамытуда келесідегідей жұмыс түрлерін жүргізуге болады.

1. Айналамыздағы бар, күнделікті өмірде қолданып жүрген заттарды (киім - кешек, ыдыс - аяқ,тағам, үй жиһаздарын ) көрсетіп, атауын айтқызу.

2.Осы заттардың неден жасалғандығын (ағаштан, шыныдан, темірден) жасалғандығын түсіндіру.

3. Сүйікті ойыншықтары жайында, жақсы көретін ертегілері туралы әңгімелесу.

Еліміздің бұрынғы заманнан бері қалыптасып, сақталып келе жатқан салт - дәстүрін, жол - жоралғыларын, әдеп - ғұрыптарын өскіншек келешек ұрпақтың бойына сіңіру мектепке дейінгі баланың тілін жетілдіруде орансан зор нәтиже береді. Балаларға осы халқымыздың баға жетпес дәстүрлерін: бесікке бөлеу, есім беру, тұсау кесу, қонақ күту, ас қайыру, бата алу т.с. Балалардың жас ерекшелігіне қарай көркем әдебиет шығармаларының мазмұнын айтқызу, мақал - мәтел, жұмбақ жасыру сияқты жұмыстарды да жүргізуге болады. Жұмбақтарды жаттау барысында, балалар өздерінің білім дәрежесін байқап, көп жұмыс атқаруға талпынады, талап – жігері көбейіп, жауапкершілікті сезінеді.

Ендігі кезекте менің бала тілінің қалыптасуына ертегілердің берері өте зор екендігін өз практикамда байқап жұмыс барысында ол техниканы көптеп қолдануды қолға алып бастап жүрмін.

Халық ауыз әдебиеті - талай жылдардан келе жатқан мұра, сарқылмас байлық, асыл қазына, халық шежіресі. Одан халқымыздың тарихын білеміз, сол арқылы бүгінгі заманымыздың ұлылығын танимыз, халқымыздың батырлық, ерлік тарихын көреміз. Балабақшада балаларды халық ауыз әдебиеті үлгілерімен таныстырып, олардың рухани өмірін дамыта түсу балабақша тәрбиешілерінің басты парызы болып табылады.Балалардың ой - санасын дамытуға, қиялын шарықтатып, тіл байлығын дамытуда ауыз әдебиет үлгілері - ертегілер, жұмбақтар, жаңылтпаштардың берер пайдасы ұшан - теңіз.

Бұлар балаларды отанын сүюге, батылдыққа, адамгершілікке баулиды. Балабақша бағдарламасында ауыз әдебиет үлгілерін үйретуге баса назар аударылған. Онда оқылған ертегі, әңгіме мазмұнын жүйелі байланыстырып, әңгімелеп беруге үйрету, ертегі мазмұнында кездесетін кейіпкерлердің іс - әрекетіне сай бейнелі сөздер мен диалогтарды, кейбір өлең жолдарын жатқа айта білуге, екі адамның диалогында кездесетін сұрақ, қорқыныш, талап тілектерді білдіретін сөздерге дауыс екпінін дұрыс қойып, мәнерлеп айта білуге тәрбиелеу болып табылады.

Қазақ халқының салт – дәстүрін, арман үмітін, өткен өмірін кеңінен танытатын ауыз әдебиеті үлгілерінің көлемді саласының бірі – ертегілер. Ертегілер өте ерте заманда, тіпті адамдар жазу сызуды білмеген кездің өзінде – ақ туған. Бұларды халқымыз күні бүгінге дейін ұрпақтан ұрпаққа ауызша да, жазбаша да жеткізіп келеді. Ертегінің өзіндік құрылысы, көркемдік ерекшелігі болады. Қайсібір ертегіні алсақ та, ол белгілі бір сюжетке құрылады, оқиға желісінің басталуы, аяқталуы, өзіндік шешімі болады. Ертегі біртіндеп баяу басталып, оқиға желісі күрделене түседі. Кейіпкерлер арасындағы қайшылықтар шарықтай келе, әділдік үстемдік құрып, зұлымдық жеңіліс табумен аяқталып отырады. Әсіресе, адам өміріне байланысты іс - әрекеттер әзіл сықақ - мысқылмен беріліп, бала сезіміне әсер етіп, күлкіге мәз етеді.