Көркем әдебиет арқылы рухани тәрбие беру мақаласы

Сарбасова Айгул Бекмуратовна

МКҚК№17 «Шұғыла» балабақшасының тәрбиешісі

Тақырыбы: Көркемәдебиетшығармаларыарқылыбалалардырухани–адамгершіліккетәрбиелеу.

1. Ертегілер, әңгімелер, өлеңдертыңдап, шығармалардыңмағынасынтүсініп, адамгершілікнормаларытуралытүсініктерінқалыптастыру.

2. Көркемәдебиетшығармаларынадегенқызығушылықтарынарттыру.

3. Балалардыңотбасына, жақындарына, құрбы - достарына, жалпыадамдарға, Отанғадегенсүйіспеншіліксезімінтәрбиелеу;

Aдамгершіліктәрбиесініңбасқатәрбиесалаларынақарағандаөзіндікерекшеліктерібар. Олқоршағанортаға, қоғамдыққарым - қатынасқа, руханибайлыққабайланысты.

Pухани - адамгершіліктәрбиелеудегеніміз - баланыңөмірдегіорнын, жауапкершілігінтүсініп, өзін-өзіжетілдіріп, айналақоршағанадамдарменкезкелгензатқа, жан - жануарғажәнеэкологияғажақсылықтілеп, жасауы.

Менрухани–адамгершілікпенжекетұлғанықалыптастырудағы, негізгікөрсеткіштері: басқаларғажақсылықжасау, жақсылыққаұмтылу, өзін-өзідамытып, жетілдірудепесептеймін. Жалпыадамзаттықтұрғыданқарағандатәрбиемақсаты- әрбіртұлғаныжан-жақтыжәнежарасымдыетіптәрбиелеу. Осығанорай, бүгінгікүніәрбірұрпақтыңжекетұлғаболыпқалыптасуынаізгілік, яғниадамгершілікқасиеттерішешушіфакторболуызаңдылық. Жекетұлғаныңрухани-адамгершілікқасиеттерінқалыптастырудыңмаңыздыміндеттері, балалардыңбелсенділікқасиеттерінтабиғатқа, айналағадегенкөзқарасын, Отанға, еңбеккедегенқатынасынайқындау. Себебі, бұлоныңадамгершіліксезімін, сенімінбелгілімақсатқажетелеуіс-әрекетінұйымдастырудыжетілдіреді. Сонымен, баланыңтілініңбай, сөздікқорымол, көркем, бейнелісөздерденбайланыстырасөйлемқұрастырабілуге, мәдениеттісөйлейжәне, сұрақтарғатолықжауапберугехалықауызәдебиетініңберермаңызыөтемолдепесептеймін.

Aдамгершіліктәрбиесі–тәрбиеніңеңкүрделісаласы. Қазіргіоқу - тәрбиежұмысыныңөмірдіңөзіалғақойыпотырғанөтемаңыздыпроблемасы–адамгершілікпенбілімнің, руханимәдениетпенбілімділіктіңөзарабайланысыныңпроблемасы.

Aдамгершіліктәрбиесі–үзіліссізжүргізілетінүрдіс, оладамныңөміргекелгенкүнненбастапөмірбойыжалғасабереді.

Қазіргітәрбиемәселесінеерекшекөңілбөлершақтуды. Әрине, балатәрбиесіқайкездеденазардантысқалыпқойғанемес. Бірақ, бүгінгідейқоғамныңаласапыраншағында адамбаласынадамгершіліктәрбиегебаулуөте - мөтемаңыздымәселеболмақ.

«Kөркемәдебиетарқылыбалалардырухани–адамгешіліккетәрбиелеу»бағытындамен 2016 – 2017 оқужылынанбастапортаңғытопбалаларымен, 2017- 2018 оқужылындаересектертобыбалаларымен, 2018-2019 оқужылындасәбилертобыбалаларыменжұмысістейбастадым.

Мен, мектепжасынадейінгібалалардыңдүниетанымын, ой–өрісінкеңейтіп, сөздікқорынбайыту, эстетикалықталғамынарттырып, адамгершіліккебаулуісіндекөркемәдебиеттіңалатынорныерекшедепойлаймын.

Бірақбалалбақшадағыортаңғытопбалаларыныңсөздікқорытөмен, тілдерідамымаған, өздігіненоқиалмайтыныанық. Сондықтаносымәселелердішешуүшіналдымамынандаймақсаттарқойдым:

1. Балалардыңдүниетанымын, ойөрісінкеңейтіп, сөздікқорынбайыту, эстетикалықталғамынарттырып, адамгершіліккебаулу.

2. Көркемәдебиетшығармаларынадегенқызығушылықтарынарттырып, тілбайлықтарындамыту.

3. Балабойынатамашақасиеттерге, адалдыққа, мейрімділікке, имандылыққа ,еңбексүйгіштіккетәрбиелеу.

Oсымақсатымдыорындауүшін, көркемәдебиетұйымдастырылғаноқуқызметтеріндебалалардыңертегінібайланыстырасөйлеудағдыларынжетілдіруде, ертегініңмазмұнындұрыстүсініп, грамматикалықжағынандұрысбайланыстырып, жүйеліәңгімелепберугеүйретебастадым. Тілбайлықтарынарттырумақсатындажәнеоқылғанертегініңмазмұнынтолыққабылдаунегізіндекүнніңекіншіжартысындаосыоқығанертегінібалаларменсахналадық.

Мысалы: «Ақымаққасқыр», «Мақтақызбенмысық», «Түлкіменарыстан», «Досіздегенбота», «Шалмендәу»тағыдабасқаертегілердібалаларқызығушылықпенсахналады. Oларөздерініңқалағанертегілерінкейіптендірді, сөздерінжатқаайтыпотырып, өзіқалапалғанкейіпкерлердіңкөңіл - күйін, іс - әрекетінберугетырысты. Ертегінікейіптендірудебаланыдұрыссөйлеуге, сөйлемдібайланыстырақұрастырыпайтуғакөпназараудардым.

Егерхалықертегілерінепедагогикалық - психологиялықтұрғыданқарайтынболсақмұныңбалаларғатанымдықəсеріжоғары. Xалықертегілерініңтаңдаулыүлгілеріғасырларбойыжасалғанхалықшығармашылығыболғандықтаноныңішіненкөркемтілде, тереңойда,тамашаүздіккейіпкерлердетабылады.

Меносысияқтыасажоғарыидеялықкөркемқасиетінбалалардыңсанасынажеткізуүшін, бұлардыңдаөзінелайықоқыпүйренужолдарыəдісамалдарынқолдандым. Мысалыертегілердіалатынболсақ, олелаузындағасырларбойысақталыпайтылыпəңгімеленіпкеледі.

Aлосыертегілерарқылыбалаларайналасындағыөмірді, адамдардыкеңіректаныпұстанымдылыққаеңбексүйгіштіккеиеболадыдепойлаймын.

Мен, сондықтанертегінібалаларойындасақталуүшін, түрліжолдарарқылыжүргіздім.

1. Ертегіоқу. Мұндаменсолертегікейіпкерлерініңбейнесінееніп, соныңкөңіл-күйінобразарқылыбейнелепбердім.

2. Пантомимаойыны. Ешқандайсөзайтпайсолкейіпкердіңқимылдарынкөрсеттім.

3. Cуретпенжұмыс. Əртүрліжəндіктербейнеленгенсуреттернемесебірертегідегібарлыққимылдардысуреттерарқылыкөрсетіп, балалардыңтабиғаттуралыбілімдерінкеңейтіп, табиғатқадегенсүйіспеншіліксезімдеріноятып, қамқорлыққа тəрбиеледім.

БелгіліқазақжазушысыакадемикМ.Əуезовқазақфольклористерініңарасындаалғашқылардыңбіріболыпертегілерге«Ертегі - депбаяғызамандағыелдіңдүниегекөзқарасынбілдіретін, иясолкөзқарастыңбелгіліізінкөрсететінонансоң, елдіңбелгілісанатынбілдіретінарнаулыүлгіайтатынжамандықтыжерлепжақсылықтыайтқан, ойданшығарғанкөтермеəңгіменіайтады. Баланыеңбеккетəрбиелеудеотбасымүшелеріүлкендерініңеңбеккедегенкөзқарасы,еңбекістеуəрекетіəсеретеді. Балабойынатамашақасиеттерменадалдықты, мейрімділікті, имандылықтыұялататыносы–ертегі» - депанықтамасынберді.

Меноғантолықтайкелісемін, себебіертегі - ауызəдебиетініңкөлемдісаласыныңбірі. Eртегілер - бірнешеғасырлардыңжемісі. Eртегініңнегізгібірсаласықиял - ғажайыпертегілері. Бұлардаөмірдеболмайтыннəрселертуралыəңгімелерқозғалады. "Ұшқыркілем","АдамжеңбекАйыртасбатыр"т.бқиял - ғажайыпертегілердіңдеөзіншемəніүлкен. Ертегілердіңішіндегікөнетүрініңбірі - хайуанаттаржайлыертегілердіңбалағаберерікөпдепесептеймін. Адамдықоршағантабиғаттыңəрбірбөлшегісоныңтыныс–тіршілігіқызықтыəріжұмбақ.

Менұйымдастырылғаноқуқызметін: - Кім, хайуанаттар, еңбекжəнеөнержайындаертегілербіледі?- дегенсұрақтарқойып,ойынтүріндеөткіздім.

Cоныменадамгершіліккетәрбиелеудеқазақхалықертегілеріндегікейіпкерлербейнесікөбінеқарапайымадамдарболыпкеледі. Ертегідепаталуыныңөзіненде, солсияқтыертегілердің“Бұрынғыөткензаманда”, “Баяғыөткензаманда”, “Ерте, ерте, ертеде, ешкіқұйрығыкелтеде”депбасталуынандаоныңатамзамантуындысыекенінаңғаруқиынемес.

Xалықертегілерініңбаладүниетанымынқалыптастырудағымаңызыасазордепесептеймін. Өйткеніқазақфольклорындағыертеденкележатқанкөнежанрлардыңбірі - ертегілер. Біріншіден, олұрпақтан - ұрпаққаауызшатарағанмолмұра. Оныңосыдəуіргедейінжетуіертекшілерментығызбайланысты. Xалықарасындаүлкенбеделгеиеболғанертекшілерертегінішеберорындаған. Жаңаданертегіліксюжеттітудырыптолықтырыпотырған. Екіншіден, ертегіденхалқымыздыңертеңгедегенсеніміменарман - тілегін, қиялын, даналығын, ғасырлықөміртəжірибесінкөреміз. Yшіншіден, ертегініңқайтүріналсақтаолбаланыңой - қиялұшқырлығынкүшейтеді, мінез - құлқын, ерік - жігерінқалыптастырады. Сондықтандаменбалалардыертегіментаныстырғандаоныңжанрлықерекшелігінескеріп, тəрбиелікмақсатынаайрықшакөңілбөлдім.

Hәтижесінде, балаларайналақоршағанортаныбарлайалды, табиғаттыңсиқырлысырларынсезінебілді, халықтыңәдемілікжәнеәдептілікжайлыұғымдарынбойынасіңіріп, ұлттықсалт - дәстүр, әдет - ғұрыптуралытүсініктеріқалыптасты.

Менмектепжасынадейінгібалаларғаарналғанəдебиетжанрыжағынанкөбінежеңілсюжеткеқұрылғаншағыншығармаларғаназараудардым.

Өзжұмысымдахайуанаттаржайындажазылғанəңгімелерменбелгіліоқиғанеойынтүрлерінеқұрылғанөлеңдердікөппайдаландым.

Мен хайуанаттаржайындағыертегілерменәңгімелердіоқығанкездебалаларқызығушылықпентыңдап, ертегінінемесеәңгіменінеменаяқталадыекендепойлапотырғандарынкөздеріненқарапбайқадым.

Сондықтанбалалардыңсолертегініөздерінеаяқтауларынсұрапұсындым. Солкезде, балалардыңқызығушылықтарыартып, ертегініөзбойларыншааяқтауғатырысты. Менолардыңмінезөзгешіліктерінбайқап, қиялдауғақұштарекендіктерінтүсіндім.

Cолсебептіменбалалардыертегігеқызықтыру, жақсықасиеттердібойынасіңірумақсатында: «Eртегілерелінесаяхат»аттыойынсауықкешінөткіздім. Oнда«Түлкіментауық», «Қайырымдықоян», «Шалқан», «Cауысқанменкөкек»«Түлкіменешкі», «Түлкіменқарға», «Арыстанментүлкі», «Түлкіменқаз», «Түлкіменқұмыра», «Торғайментышқан» .т.б. көптегенертегілердіортағасалдым. Бұлсайысбарысында, балалардытапқырлыққа, шапшаңдыққабаулыды, мәзмейраметті. Өйткенібалаларбілетінертегілерінестерінетүсіріптезжауапберугетырысты. Сондай - ақ, мендебалалардыңестеріндеқалғанертегілерінтексереалдым.

Мен, өскелеңұрпақтыжан - жақтыжетілгенадамгершілігімолазаматетіптәрбиелеуде, өлеңдердіңдеалатынорныерекшедепойлаймын. Өйткеніөлеңадамныңқиялынақанатбітіреді, білмегендібілгенгесүйрейді.