Есім сөздер және оның сөзжасамдық тәсілі мақаласы

Ақтаева М.Т

«Оқушылар үйі КМҚК»

«Телестудия» үйірмесінің мұғалімі

Ұлытау облысы,Жаңаарқа ауданы.

ЕСІМ СӨЗДЕР ЖƏНЕ ОНЫҢ СӨЗЖАСАМДЫҚ ТƏСІЛІ

Аңдатпа. Мақалада этнолингвистиканың теориялық жəне практикалық қажеттіліктерінің негізінде этномəдени лексика қарастырылып, линвистикалық талдаулар. ұлтқа қатысты қолданыстық сипаты этнолексика аясында қарастырылады.Тіл мен мəдениет екі түрлі семиотикалық жүйе екендігі, тілдік атау белгілі бір затты ғана білдіріп қана қоймай, ұлттың өзіне тəн дүниетанымдық ерекшелігіне сай туындаған тұрмыстық бұйымдарды да атап, тілдегі көрінісі туралы сөз болады.

Сөзжасам –тіл білімінің жаңа мағыналы туынды сөздердің қалыптасуы мен мағыналық дамуын, жасалу тəсілдерін зерттейтін саласы. Зат не құбылыс туралы ұғым тілде таңбаланып, сөзжасамдық процесс негізінде атау ретінде танылады. Сөзжасамның зерттеу нысанына атаудың жасалуы, қалыптасуы, ұғымда қалыптасқан бейненің тілдік таңбасы, туынды сөздің жасалу сипаты, əдіс-тəсілдері, жаңа мағынаның ішкі құрылымы, т.б. жатады.

Қазақ тілінде сөзжасам жайлы жазылған ең алғашқы еңбектердің бірі болып «Қазіргі қазақ тілінің сөзжасам жүйесі» атты жүйеге түсірілген еңбек жарық көрді. Мұнда сөзжасам саласына қатысты жүйеленген теориялық мəселелер қарастырылды. Сөзжасамның өзге тəсілдерімен қатар лексика семантикалық тəсілі де сөз тудырудағы өнімді тəсілдердің бірі ретінде аталып өтеді. Сөз таптарының сөзжасамы қазақ тіл білімінде ертеден зерттеліп, бұл мəселеде бірсыпыра ғалымдардың еңбегі бары туралы, бірақ ол толық деп айту қиын. Əсіресе, зат есім, сын есім, сан есім, етістіктің сөзжасамына арналған зерттеулер бар екені. Сөз таптарының сөзжасамын есім сөздердің жəне етістіктің сөзжасамы деп екі бөліп қарау қолайлы өйткені, сөз таптарының сөзжасамы өте үлкен жəне есім сөздердің сөзжасамында ұқсас жағдайларда бар.

Есім сөздердің сөзжасамына зат есім, сын есім, сан есім, есімдік, үстеудің сөзжасамы жататыны. Бұлардың əрқайсысына жеке-жеке тоқталу қажет. Есім сөздер - өзінің құрамын үнемі толықтырып отыратын сөз таптары. Олардың ішінде зат есім мен сын есімнің сөзжасамдық қабілеті ерекше күшті, сондықтан тілде зат есім, сын есімдердің туынды сөздері өте көп. Бірақ сан есім де – туынды сөздерге өте бай сөз табы, он бір саннан бастап, миллион, миллиардқа дейінгі күрделі сан атаулары – сан есімнің туынды сөзге байлығына дəлел [1, 17]. Бұл есім сөздердің бəрінің де өзіндік сөзжасамы барын білдіреді, сонымен бірге олардың сөзжасамдық қабілетінің түрлілігін де білдіреді. Ол түрлілік əр сөз табының сөзжасамында сөзжасамдық тəсілдердің түрлі қызмет атқаруына, сөзжасамдық бірліктердің түрлілігіне, олардың құрамына, мағынасына, шындық өмірмен байланысына, т.б. сол сияқты түрлі 318 себептерге байланысты. Осы жағдай əр сөз табының сөзжасамын қарайды талап етеді, өйткені əр сөз табының сөзжасамының өзіндік ерекшеліктері бар. Мысалы, зат есім сөзжасамында сөзжасам тəсілдерінің бəрі қызмет етеді, сан есімде негізінен аналитикалық тəсіл қызмет етеді. Осы байланысты есім сөздердің сөзжасамы етістік сөзжасамыме

Қазақ тілінде есім негізді зат атаулары, етістік негізді зат атаулары сияқты, жұрнақ арқылы одағайдан өзге сөз таптарының бəрінен жасалады. Зат есім сөзжасамын синтетикалық, аналитикалық жəне субстантивация тəсілдері құрайды. Сын атаулары сөзжасамы бұған дейін орта жəне жоғары оқу орындары оқулықтарында, жеке монографиялық еңбектерде тек морфология деңгейінде қарастырылып келді. Сын есім семантикалық-грамматикалық жағынан, морфологиялық ерекшеліктері мен сөз тудыру, сөз өзгерту амалының жүйесі жағынан да, синтаксистік қызметі мен қолданылу жағынан да, қазіргі қазақ тіліндегі өзіне тəн ерекшелігі бар сөз табы. Тілде негіз сөздер жұрнақсыз да қолданылады. Мысалы, Үлкенмен ақылдас. Ақылы бар бала деген сөйлемдердегі ақылдас туынды түбірінің негіз сөзі ақыл екінші сөйлемде дербес сөз қызметінде қолданылып тұр. Бұл – негіз сөз атаулыға тəн құбылыс. Бірақ аздаған туынды түбір етістіктердің негіз сөздерінде қазір бұл қасиет жоқ. Мысалы, оян, оят, аңқай, тыңқи, жымпи, семір, жұбат, т.б. сияқты бір топ туынды түбір етістіктердің жұрнақтары анық көрініп тұрады да, негіз сөздері жұрнақсыз жоғарыдағыдай жеке қолданылмайды, бірақ олар туынды түбір етістік деп аталады. Ал олардың негіз сөзі бір

Тіліміздегі барлық сөз өзіне тəн грамматикалық белгілеріне қарай топтарға бөлінеді. Ол топтар сөз таптары деп аталады. Сөз таптарына тіліміздегі сөздер категориялық мағыналарына, морфологиялық белгілеріне, синтаксистік қызметіне қарай бөлінеді. Категориялық мағына деп əр сөз табына қатысты сөздердің жалпы ортақ мағынасын айтады. Мысалы, зат есімнің категориялық мағынасы – зат, сын есімдікі – сын, сапа ,белгі, етістіктің мағынасы – қимыл, қозғалыс мағыналары. Категориялық мағыналардың жалпы ортақ болып келетіні лексикалық мағынамен салыстырғанда анық байқалады. Мысалы, жақсы, жаман, үлкен, ұзын, қысқа сөздері лексикалық мағыналарына қарағанда 5 түрлі сөз болып тұр. Ал осы сөздердің жалпы мағынасы – белгіні білдіру. Сондықтан бұл категориялық мағынасымен сын есімге жатады. Немесе жаз,қаз,отыр, шап сөздері қимыл мағынасын беріп, етістікке жатады. Морфологиялық белгіге қарай сөз таптарына бөлгенде түрлену не түрленбеуіне (көптелу, тəуелдену, жіктелу т.б.)…