Есте сақтау қабілетін дамыту құралдары мен әдістері

Бастауыш сынып оқушыларының есте сақтау қабілетін дамытудың құралдары мен әдістері

Баланың есі туғаннан былай қарай дами бастайды. Мәселен, 4-5 айлық бала стакандағы ыстық суды біліп, оған жоламайды, өйткені оған қолын күйдіріп алған. Жарты жастағы бала өзінің шешесін бірер жеті көрмесе де тани алады. Бұл балада тану процесінің өте ерте жетілетінін байқатады. Біртіндеп баланың есінде қалатын заттарының көлемі арта түседі. Бір жасар бала көрген нәрсесін 1-2 апта ішінде сақтайды, үш жасар бала көргенін бір жылға дейін ұмытпайды. Бала есінің дамуына жүру, айналасындағылармен қарым-қатынас жасауға талпыну, ойын әрекеті елеулі орын алады. Үш-төрт жасар баланың есте қалдыруындағы негізгі ерекшелік — жаттайтын материалдың сыртқы түрлеріне көңіл бөлетіндігі, естің нақтылы, бейнелі келетіндігі. Төрт жасқа дейін балада еріксіз ес күшті дамиды. Мәселен, бала өлеңді, қара сөзді, тақпақты қалай болса солай, тез жаттап алғанымен, оның мазмұнын түсінбейді. Бес жастан былай қарай балада естің жоғары түрлері көрінеді.

Мектепке бару балалардың логикалық есін дамытуда үлкен рол атқарады. Оқушылардың есін тәрбиелеуде мұғалім олардың жас және дара ерекшеліктерін қатты ескере отырып, жұмыс жүргізеді. Төменгі сынып оқушылары оқу тәсілін өз бетімен тандап ала алмайтындықтан мүғалім үйге тапсырма бергенде материалды қалай оқу керектігін балаларға ұдайы ескертуі керек. Бұл жөнінде оқулықтардың бәрінде мәтінді қалай оқу, тапсырманы қалай орындау керектігі айтылған. Бірақ баланың назары кейде бұған жөнді түсе қоймайды. Мұғалім мұны қатты ескергені жөн.

Төменгі сынып оқушылары материалды, көбінесе, сөзбе-сөз жаттап алады. Олар материалды есіне қалдырғанша оқи береді. "Оқулықтағыдай білсем болғаны ғой" дейді. Бұлайша есте қалдыруға материалдың қысқалығы әрі жинақылығы себеп болады. Балалардың сөздік қорының аздығы да өз сөзімен айтуға мүмкіндік бермейді. Сондықтан, мұғалім бір жағынан материалды өз бетінше айта білуге үйретуі қажет. Баланың оқыған нәрсесінің мәнін түсіне алуы — оны материалды өз сөзімен айта білуі болып табылады. Осылайша, есте қалдыру үшін оқитын материалды бірнеше мағыналы бөліктерге бөлу, оның жоспарын жасау қажет екендігі өткен параграфта айтылды. Төменгі сынып оқушылары бүл жағына өте шорқақ екенін де психологиялық зерттеулер көрсетіп отыр. Өйткені бала мәтінге талдау жасауды білмейді, мәтінді жеке бөліктерге бөлгенмен оның негізгі жерін айыра алмайды. Оқушылар шығарманың жеке бөліктеріне ат беріп, басты жерлерін табудың орнына мәтінді түгелдей жаттай қояды. Бұл әдіс оған оңай болып көрінеді. Егер мәтін ұсақ бөліктерге бөлінетін болса, оқушылар жеке фактілермен сөйлемдерді оған тақырыпша етеді де, мәтін үлкен бөліктерге бөлінсе, бүлардың тақырыпшасы шамадан тыс шығарманың мазмұнын көрсетпейтін жағдайда болады.

Шығарманың мәніне қарай бөліктерге бөлуге төменгі сынып оқушыларының көпшілігінің қабілеті жетеді. Бірақ мұнда оқылатын мәтіннің сипаты және балалардың жас ерекшеліктері ескерілуі тиіс. Шығарманың ең негізгі идеясын табу, оған өз бетінше тақырыпша беру үшінші сынып оқушыларында жап-жақсы дамитындығы байқалады. Бұл әдісті балаларға мұғалім ғана үйрете алады. Оқушыларды жаңа шығарманы өткен шығармамен байланыстыра білуге машықтандыру, оқу материаддарын неғұрлым ұзақ мерзімге есте қалдыруға бағыт беру —мағыналы есті дамытудың басты әдістерінің бірі. Мұғалім, сондай-ақ, балалардың есте қалдыру, қайта жаңғырту мүмкіндіктерін өзара қадағалай алуына үнемі жолбасшылық көрсетіп отыруы тиіс.

Бала есінің дамуы - мұғалімнің жұмыс әдісіне, әсіресе психологиялық дайындығына байланысты. Алдымен мұғалім есте қалдыру мен қайта жаңғыру мен зандылықтарын жақсы білуге тиіс. Сонда ғана ол балаларды осындай әдістерге үйрете алады. Мұғалім оқушылардың есін тәрбиелеуде олардың жас және дара ерекшеліктерін қатты ескереді. Мұндайда бағдарламалық материалдардың ішінен аса қажетті дегендерін іріктейді, жаңа сабақтың мазмұнын әр кез оқушының бұрыннан білетіндерімен байланыстырады, баланы алаңдатпайтын факторларды болдырмау жағын қарастырады, оқушылардың шамасы келмейтін тапсырмаларды бермейді. Сабақты баланың есінде жақсы қалдыру үшін, мұғалім бала білуге тиісті нәрсені үнемі көзіне көрсетіп, дұрыс қабылдай алуына қатты зер салуы қажет. Бұл үшін қолымен ұстатқызып, суретін салдырғызып отырғаны дүрыс. «Алғашқы образдардың есте берік және барлық жағынан сақталып қалуының ерекше мәні бар», —дейді К.Д. Ушинский, — өйткені балалардың есінде оқыту арқылы жеткізілетін алғашқы образдар неғұрлым берік орын алатын болса, соғұрлым келешектегі образдар баланың есінде оп-оңай және берік сақталатындығын көреміз". Баланың есін тәрбиелеп, дамыту ісін оның бүкіл ақыл-ой, адамгершілік тәрбиесімен қосақтас

Есте сақтауды дамыту. Мектепке келген жеті жасар бала көбінесе сырттай ашық және эмоциялы оқиғаларды, суреттеулерді, әңгімелерді дәл есте сақтайды. Бірақ мектеп өмірі басталғаннан-ақ балалардан материалды еркін есте сақтауды талап етеді. Оқушылар күн режимін, мінез-құлық ережелерін, үй тапсырмаларын арнайы есте сақтауы тиіс, ал одан кейін оларды өзінің мінез-құлығына басшылыққа ала білуі немесе оларды сабақта еске түсіре білуі керек. Балалар ең алдымен мнемикалық міндеттерді ажырата алатын болады. Олардың біреуі материалды дәлме-дәл есте сақтауды, екіншісы оны тек өз сөзімен айтып шығуды қарастырады және т.б. Бастауыш сынып оқушыларының есте сақтауының табыстылығы олардың мнемикалық міндеттемелердің сипатын түсінуіне, есте сақтау мен еске түсірудің тиісті әдіс-тәсілдерін меңгеруіне байланысты.

Алғашында балалар ең қарапайым тәсілдерді қодданады — материалды мағыналық бірліктері бойынша сәйкес келмейтін бөлшектерге бөлу кезінде оны, әдетте бірнеше рет қайталау. Есте сақтау нәтижесін баланың өзінің тексеруі тану деңгейінде ғана болады. Мысалы, бірнеше сынып оқушысы мәтінді бір қарайды да таныс сияқты болып көрінгесін жаттап алдым деп ойлайды. Аздаған ғана балалар есте еркін сақтаудың тиімді әдістерін қолданады. Көпшілігі мектепке және үйде арнайы әрі ұзақ үйретуді керек етеді. Мұндай жұмыстың бір бағыты балалардың мағыналық жағынан есте сақтау әдістерін қалыптастыруымен, екіншісі уақытпен белгіленген еске түсіру тәсілдерін, есте сақтау нәтижелерін, өзіндік тексеру тәсілдерін қалыптастыруымен байланысты. Материалды мағыналық бірліктерге бөлу әдісі жоспар жасауға негізделген. Әңгіменің мазмұнын ауызша формада айтып беретін мектеп сабақтарында оқылады. Балаларға бөлінген мағыналық бірліктердің салыстырмалылығын бірден көрсеткен жөн. Олар бір жағдайда ірі, екіншісінде майда болуы мүмкін. Қандай да картинаның мазмұны туралы хабарлап әңгімелеу, ал одан соң еске түсіріп, әңгімелеп айтылу мақсатына қарай әр түрлі бірліктерге сүйене отырып жүзеге асырылатын болады.

Кең не тар жоспар жасау жөніндегі жұмыс балалар оқи және жаза алатын 1-сыныптың екінші жарты жылдығында үлкен орын алады. 2-3 сыныптарда бұл жұмыстар математикалық мәтіндердің көлемі жөнінен мол материалмен жалғастырылады. Енді оқушылардан тек қана мағыналық бірліктерді бөліп көрсету емес, материалдарды қисынды етіп топтау —оның негізгі бөліктерін бірлестіру және матастыру, пайымдаулар мен қорытындыларды жікке бөлу, қандай да бір жекеленген мәліметтерден кесте құрастыру және т.б талап етіледі. Мұндай топтастыру мәтіннің бір элементінен екіншісіне еркін өтумен және оларды салыстыра білумен байланысты. Топтастыру нәтижелерін жазбаша жоспар түрінде белгілеп отырған дүрыс, ол материалды үғынудың келесі кезендеріне материалдық негіз болғаны сияқты, олардың бөліктерін матастыру ерекшеліктеріне де негіз болады. Алғашында жазбаша жоспарға, ал одан кейін ол туралы түсініктеріне сүйене отырып, оқушылар әр түрлі мәтіндердің мазмұнын еске дұрыс түсіре алады.

Арнайы жұмыс жүргізу кіші мектеп оқушыларының еске түсіру әдістерін үйренуі үшін де қажет. Бәрінен бұрын мұғалім материалдың жекеленген мағыналық бірліктерін олар тұтас игергенше естіртіп немесе ойша қайталап еске түсірудің мүмкіндіктерін көрсетеді. Үлкен немесе күрделі мәтіндердің жекеленген бөліктерін еске түсіру, уақыт бойынша белгіленуі мүмкін. Осы жүмыс процесінде мұғалім балаларға жоспарды пайдаланудың дұрыстығын материалды еске түсіру кезінде бағыт-бағдар алуға мүмкіндік беретін ерекше компас ретінде көрсетеді.

Материалды мағыналық жағынан топтау, оның жекеленген бөлімдерін салыстыру, жоспар құру кіші мектеп оқушыларында алғашында еркін еске түсіру тәсілдері ретінде қалыптасады. Бірақ балалар оларды жетік меңгергеннен кейін бұл тәсілдердің психологиялық ролі айтарлықтай өзгереді: олар дамыған еріксіз есте сақтаудың негізі болады, бастауыш оқытудың соңында да, одан кейінгі жылдарда да білімді меңгеру процесінде күрделі функциялар атқарады.

Еріксіз және ерікті есте сақтаудың арақатынасы оқу іс-әрекеті ішіндегі даму процесінде түрліше. 1-сыныпта еріксіз есте сақтау тиімділігі еркін есте сақтауға қарағанда жоғары болады. Өйткені балалардың материалды түсініп қабылдауымен өзін-өзі бақылаудың ерекше тәсілдері әлі қалыптаспаған. Оның үстіне есептердің көпшілігін шешу үстінде оқушылар өздеріне әзірше дағдылы және оңай емес, кеңінен ойлау қызметін орындайды. Сондықтан білімнің әрбір элементі ерекше ұқыптылықпен ойластырылады. Психологияда мынадай зандылық қалыптасқан: ойлау жұмысының заты мен мақсаты болып табылатын заттар есте жақсы сақталады. Мұндай жағдайда барлық басымдылық еріксіз есте сақтау жағында болатыны айқын.

Түсініп есте сақтау және өзін-өзі тексеру тәсілдерінің қалыптасуына қарай екінші және үшінші класс оқушыларының ерікті есте сақтауы, көп жағдай да жемісті болады. Бүл басымдылық бұдан әрі қарай да сақталу керек сияқты. Алайда ес процестерінің өзінің психологиялық сапалық жаңа құрылымдары жасалды. Оқушылар материалды логикалық қорытудың жақсы қалыптасқан тәсілдерін олардың елеулі байланыстары мен қатынастарына ену үшін, оларды қасиеттерін кеңінен талдау яғни есте сақтау үшін, екінші орынға шегінетін осындай мазмұнды қызмет үшін қолдана бастайды. Бірақ сонда да бұл кезде еріксіз есте сақтаудың нәтижелері биік тұрады, өйткені материалдың негізгі бөліктерін талдау, топтастыру және салыстыру процесінде оқушылар іс-әрекетінің тікелей заттары болды. Бастауыш оқытуда логикалық әдістерге сүйенетін еріксіз есте сақтаудың мүмкіндіктері жан-жақты пайдалануы тиіс. Оқыту процесінде есте сақтауды жетілдіретін негізгі резервтің бірі осында.

Есте сақтаудың екі формасы да ерікті және еріксіз — кіші мектеп сапалық өзгерістерге ұшырайды, соның арқасында олардың тығыз байланысы мен бір-біріне етене ұштасуы орнығады. Есте сақтау формаларының әрқайсысын балалар тиісті жағдайларда қолданғаны жөн. Ерікті есте сақтау ғана оқу материалынын толық игеруге жеткізеді деп ойламау керек. Мұндай игеру егер бұл материалды логикалық үғыну құралдарына сүйенсе, еріксіз есте сақтаудың көмегімен де болуы мүмкін. Оқу материалын логикалық қорыту өте жылдам жүруі мүмкін де сырт көзге кейде бала мәліметтерді сорғыш сияқты сорып жатқандай болып көрінеді. Шын мәнінде бүл процес көптеген іс-әрекеттерден түрады. Оларды орындау үшін ерекше оқып үйрену керек, онсыз оқушылар арнайы талдауды, топтастыруды және салыстыруды талап ететін нәрселерді…