Естімейтін балаларды арнайы оқытуға арналған баяндама

Шымкент қаласы білім басқармасының «Есту қабілеті бұзылған балаларға арналған №1 арнайы мектеп-интернаты»

коммуналдық мемлекеттік мекемесінің қазақ тілі мен әдебиеті пәнінің мұғалімі Шохатова Карашаш Есеналиевна

Естімейтін балаларды арнайы оқыту ерекшеліктері

ХХ ғасырдың екінші жартысында сурдопедагогикада естімейтін және нашар еститін оқушыларды бөлек оқыту жүйесі қалыптасты.

Естімейтін балаларға арналған арнайы білім беру мекемелерінде оқыту үрдісі маңызды рөл атқарады. Арнайы білім беру жүйесінде естімейтін оқушыларға жалпы білім беру және еңбекке дайындау жатады. Сонымен қатар, ана тілін меңгеруді қамтамасыз ететін қалдық естуін дамыту мен дыбыс айтуын түзету жұмысы және танымдық іс-әрекетін, сөздік-логикалық ойлауын дамыту жұмыстары жүргізіледі.

Оқытудың негізгі кезеңдерінде (дайындық сыныбы, І-ІІІ, IV-VII, VIII-X сыныптар) оқушылардың білім деңгейлерін келесі параметрлерге сүйеніп жүргізеді: пәннің бағдарламалық мазмұнын білуі; білімдерін сөйлеп жеткізе білу деңгейі; жаңа білімді меңгере білу қабілеті; алған білімдерін практикада қолдана білуі.

Арнайы мектепке келіп түскен балаларды жан-жақты медициналық-психологиялық-педагогикалық тексеру нәтижесінде олардың көбінде біріншілік кемістіктің бірнеше түрі бар екені анықталады, ол өз кезегінде оқу үрдісін меңгеруді қиындатады. Осы жиі кездесетін күрделі кемістіктерді қарастырайық:

- көру қабілетінің зақымдалуы бар естімейтін балалар;

- психикалық дамуы тежелген естімейтін балалар;

- ақыл-ойы кем естімейтін балалар;

- вестибулярлы аппараты зақымдалған естімейтін балалар;

- балалық церебральды параличі бар естімейтін балалар;

- бас миында сөйлеу аймағы зақымдалған естімейтін балалар.

Естімейтін балаларды арнайы оқыту жүйесінде қолданылатын арнайы педагогикалық қағидалар бар.

Заттық-тәжірибелік іс-әрекетке сүйенуестімейтін оқушылардың психикалық дамуына жан-жақты әсер етеді. Заттық – тәжірибелік іс-әрекет балалардың сөйлеу арқылы қарым-қатынас жасауын белсендендіреді, диалог жасауға ынталандырады. Аталған қағиданы тиімді қолдану ұйымдастыру формасын дұрыс қолданумен байланысты: ұжымдық, топтық, бригада боп, жұп болып, жеке және т.б.

Сөйлеу арқылы қарым-қатынас жасауды қарқындату естімейтін оқушылардың сөйлеуін қалыптастырудың маңызды жағдайы болып табылады.Естімейтін балалардың сөйлеу арқылы қарым қатынас жасауын қарқындату қарым-қатынас дағдыларының жетілуіне және дағдылануына әсер етеді. Оған қол жеткізу үшін әр түрлі жұмыс формаларын қолданады: айтқанды түсіну және орындау; өз беттерімен сұрақ қойып, оған жауап беру; орындаған жұмыс турады айту және т.б. сөйлеу қажеттілігін жүзеге асыру үшін естімейтін балаларға жазбаша кеспе қағаздарды қолдану көмектеседі.

Естіп қабылдауын қарқынды дамыту. Естімейтін оқушылардың естіп қабылдауын қарқынды дамыту кешенді түзету-дамытушылық әсер етіп, төменде келтірілгендерді қамтамасыз етеді:

-қоршаған ортада дыбыстарды тану, тілдік емес дыбыстар мен әуендерді қабылдау;

-сөйлеу тілін естіп қабыладауын дамыту және ауызша сөйлеу тілінің дыбысталу жағын меңгерудің сенсорлы базасын кеңейту;

-таным іс-әрекетін жетілдіру.

Естімейтін балаларды оқыту, тәрбиелеу және дамудың бұзылыстарын түзету міндеттерін жүзеге асыру үшін арнайы әдістер мен білім беру технологиялары қолданылады. Оқыту технологиялары қойылған міндеттерді жүзеге асыру кезеңдерін қарастырады. Арнайы білім беру технологиялары туралы айтқанда оқыту әдістерін де қарастыру керек.

Естімейтін оқушыларды арнайы оқытуда қолданылатын әдістерді әртүрлі деңгейде қарастыруға болады:

- жалпы дидактикалық – естімейтін оқушыларды оқыту үшін әмбебап сипаттағы әдістер;

- жеке әдістемелік – жеке оқу пәндеріне әдістерді қолдануымен ерекшеленеді, бұл кезде пәннің мазмұны, оның жиынтығы және жүйелігі басшылыққа алынады;

- түзету-педагогикалық көмек деңгейінде сөйлеу тілін қарым-қатынас құралы ретінде қалыптастыру және дамытуды, сөйлеу тілін естіп қабылдауын, дыбыс айтуды, еріннен оқуды дамытуды қамтамасыз ететін әдістер жатады.