Есту қабілеті төмен балалар сөйлеу тілі туралы мақала

Талдықорған қаласындағы есту қабілеті бұзылған балаларға арналған арнайы мектеп-интернаты КММ

Сурдопедагог: Мырзаханова К.К

ЕСТУ ҚАБІЛЕТІ ТӨМЕН БАЛАЛАРДЫҢ СӨЙЛЕУ ТІЛІНІҢ БҰЗЫЛУЫ

Баланың сөйлеу тілінің дамуына оның толық жетілген есту қабілеті шешуші қызмет атқарады. Бала ересек адамдардың сөздерін естиді, тыңдайды, соларға еліктейді, сосын өздігінен сөйлеуге үйренеді. Саңырау балалар арнайы оқытудың өтпейінше сөйлеу тілін меңгермейді. Нашар еститін балалардың сөйлеу тілдері өрескел бұзылады.

Есту қабілеті баланың ой өрісінің дамуына да үлкен қызмет атқарады. Ересек адамдардың түсіндірулерінен бала айналасындағы өмір тіршілігімен танысады және шындықтың күрделі мағлұматтарын меңгереді.

Балалар сөйлеу тілі шыққанға дейін-ақ көп сөздердің мағыналарымен таныс болады.

Есту қабілетінің тағы бір үлкен қызметі, ол естудің жәрдемімен өзінің сөйлеу тілін бақылап қана қоймай оны айналасындағылардың сөйлеу тілімен салыстыруға да мүмкіншілігі болады. Шынында, ол дыбыстардың дұрыс айтылуын меңгеріп қана қоймайды, сонымен бірге сөйлеу тілінің лексико-грамматикалық құрлысын да меңгереді. Есту қабілеті жақсы сақталған балалар келешекте жазуы мен оқуын ойдағыдай меңгереді.

Баланың есту қабілеті бірқалыпты даму барысын бірнеше кезеңге бөлуге болады:

а) жаңа туылған баланың алғашқы сағаттарында-ақ дыбысты қабылдайтын ең қарапайым реакциясы пайда болады. Қатты тықылдан, соққыдан, шуылдан дыбысқа жауабы ретінде соғуындағы, тамырларының соғуындағы, тыныс алдындағы қимыл-қозғалыстарында өзгеріс болатындығы байқалады;

б) баланың үш айлығында дыбыстың жоғарлығын тембрін және айыру қабілеті қалыптастырады;

в) әуезін жеке сөздерді және сөз тіркестерін сарыны мен ырғағы бойынша айыру қабілеті қалыптасады;

г) сөйлеу тілінің бұдан былайғы кезеңдерінде есту қабілетінің біртіндеп толық жетілуінің арқасында тілдің дыбыстық құрамын түсіну артады, ана тілінің ьарлық дыбыстарын есту арқылы айыру қабілеті қалыптасады. Бұл балалардың сөйлеу тілдерінің ойдағыдай қалыптасуы үшін ең қажетті алғы шарттың бірі болып есептеледі.

ЕСТУ ҚАБІЛЕТІН ТЕКСЕРУ

Есту қабілетін тексерудің ең қарапайым тәсілі дегеніміз есту қабілетін сыбырлаған сөйлеу тілінің және қалыпты дауыстың жәрдемімен зерттеу болып саналады. Сөздерді төменгі және жоғарығы жиіліктегі ерекшеліктеріне қарай іріктейді. Мысалы:

лақ қарға

сауысқан щетка

балапан сіріңке

әке ата т.б.

Сыбырлап сөйлеу тілін түсінуді тексерудің дағыдыл шарты бір шама тыныштық жағдайда 6-7 м мөлшеріндегі қашықтық дұрыс деп саналады.

Егер бала сөзді сенімсіз қайталайтын болса, онда қашықтықты 1 м-ге жақындау қажет. Сосын бала сөзді сенімді түрде қайталаған жерден қашықтықты белгілейді.

Егер бала бір сөзді де естімесе, онда м, н, р, д, г, у, о; ысқырық и, ә сияқты дауысты және дауыссыз дыбыстарды түсіну қабілетін анықтау қажет. Бұнда дауысты дыбыстардың төменгі және жоғарғы жиіліктерін де қатар атаған дұрыс, өйткені жоғарғы жиіліктегі дауыстылардың естілуі төмендегілерге қарағанда әлдеқайда тәуір.

Тексеру барысында шаршағыштығына, ықыласына, тапсырманы орындауға дайындығына көңіл аударып жалпы жағдайын ескеру қажет.

Шаршаған бала алаңдағыш болады, тапсырманың мазмұнын түсінбейді. Бұндай жағдайда жауабының дұрыс естілмеуі жалпы жағдайының қолайсыздығының нәтижесінен болады және есту қабілетінің шын көрнісін бермейді. Осының себебінен диагноздық қателер пайда болады.

Егер бала ауыз екі сөйлеу тілін сөйлей алмаса және ауызша тапсырманы түсінбесе, онда дыбыс шығаратын /ысқырық, сырнай/ және дыбыс беретін /торғай, үретін ин/ ойыншықтарды пайдалануды ұсынады.

Тексеру кезінде балаға жанында отырға апасымен ойнап немесе бейнелі суреттерді қарап, ойыншықтармен алданып деген сияқты қандай да болмасын әйтеуір бір іспен шұғылданып отыратын жағдай жасап белгілі тәртіпті орындау қажет. Бұндай жағдай да логопедтің дыбыс беретін ойыншықтардың аттарын дауысынан танып атаңдар деген айла тәсілі қолданылмайды. Баланың берілген дыбыстық дауысына құлағын түріп тыңдауына, дыбысқа мүлде көңіл аудармауына, дыбыс шыққан жаққа бұрылып қарауына сияқты әрбір реакциясын мұқият қадағалап жазып отыру қажет.

Есту қабілетін тексеруге ұсынылған тәсілдердің негізгі нәтидесін бағалай келгенде олар дыбыстың күшінің мқлшерін дәл және әділ анықтау жеткілікті бола алмайды. Сондықтан есту қабілетінің кемістіктері көрінген баланы отоларинголог маманына жіберіп арнайы аудиометр құралымен есту қабілетін тексеру қажет.

НАШАР ЕСТИТІН БАЛАЛАРДЫҢ СӨЙЛЕУ ТІЛДЕРІНІҢ ЕРЕКШЕЛІКТЕРІ

Балалардың сөйлеу тілдерінің жағдайлары әр түрлі деректерге байланысты. Солардың ішіндегі негізгілері:

- есту қабілетінің кемдік дәрежесі баланың естуі неғұрлым ауырлаған сайын, соғұрлым сөйлеуі де қиындайды;

- есту қабілетінде ақаулықтың пайда болу уақыты: егер баланың есту қабілеті 3 жасынан кейін бұзылған болса, онда оның сөйлеу тіліндегі сөз тіркестері болмашы ауытқулармен сөздігінде, грамматикалық құрлысында, дыбыстарда айтуына болуы мүмкін. Егер есту қабілеті мектеп жасында зақымданса, онда сөйлеу тіліндегі жақсы меңгерілген сөз тіркестеріндегі қателер негізінде ұяң дауыссыздардың қатаюынан екпінсіз буындардың түсініксіз айтылуынан, сөйлеу тілі мүшелері әрекеттерінің кеміскіленуінен көрінеді. Есту қабілетінің…