Есту қабілеті зақымдалған балалардың сөзжасам дағдысы

Есту қабілеті зақымдалған балалардың сөзжасам дағдысын қалыптастырудың теориялық негізі

Онтогенездегі сөзжасамның қалыптасу ерекшеліктерін талдағанда, осыдан жүз жыл бұрын басталған балалардың сөйлеу құлықтарын бақылауды тіркеуге мүмкіндік болады. Бұл еңбектердің қатарына – философтардың, психологтардың және И.Тэн тарихшының жазбалары; ағылшын ғалымы Ч.Дарвин мен неміс физиологы В.Прейердің күнделікті бақылаулары; Клара және Вельгельм Штерндердің кітабы; В.Леопольдтің «Билингвист баланың сөйлеу тілінің дамуы» атты төрт томдық еңбегі; И.А.Бодуэн де Куртенэнің күнделікті бақылау жазбалары жатады. Сонымен қатар, Н.А.Рыбников, А.Н.Гвоздев, К.И.Чуковский және т.б. бірқатар ресейлік ғалымдардың да атын атау қажет. Осы ғалымдардың материалдарында, онтогенезде сөзжасамның қалыптасуы синтаксистік негізде жүретіні көрсетілген. Баланың алғашқы айтылулары «сөз-сөйлемдер» (А.Н.Гвоздев), «сөз-амалдар» (Н.И.Жинкин), «жалаңфразалар» (Н.И.Цейтлин), «сөз-мәтіндер» (Л.В.Сахарный) болатынымен негізделген.

Бір сөзді сөйлемді қолданатын кезде бала не сөзжасамды, не сөз өзгертуді меңгермейді. Сөзді жеке элементтерге бөлінбейтін, біртұтас деп қабылдайды. Ол белгілі бір жағдаймен бекітілген, сондықтан да, Н.И.Жинкиннің «сөйлеу амалы» деп айтқанын жағдайды ескермей, түсіну қиын.

Сонымен, бала алдымен сөзді «жағдайдың бір бөлігі» деп қабылдайды [М.М.Кольцева, 1958], жағдаймен бекітілу – барлық психологтар бірауыздан келіскендей, сөздің қызметінің қалыптасуының негізгі және міндетті шарты. Сөздің мағынасын еститін бала спонтанды, заттық іс-әрекет және қарым-қатынас незінде, арнайы оқытусыз меңгеріп алады. Бірақ, «туында сөзді бала нақтылық немесе жағдай деп емес, сөйлеу тілінің қалыптасқан құралдары арқылы жасалатын өзіндік ерекшеліктері бар, сөйлеу тілінің белгілі-бір бөлігі деп түсінуі қажет» [Н.М.Юрьева, 1990, 113б]. Сөйлеу іс–әрекетінде сөзжасамның қалыптасуын қамтамасыз ететін белгілі бір жағдай мен соған сәйкес уақыт кезеңін талап етеді.

Бала екі жасқа келгенше, баланың сөйлеуінде сөздер бірбүтін болып табылады [А.Н.Гвозьдев, Н.А.Рыбников және т.б.]. баланың сөйлеуінде алғашқы сөздің айда болуын А.Н.Гвоздев 1 жас 1 айында байқаған. Оған дейін сөздер морфологиялық элементтерге сәйкес келмейді, сондықтан да «оларды аморфты түбір сөздер» деп атаған [А.Н.Гвоздев, 1961, 163б]. Бір сөздің әртүрлі формаларын балалар бір сөз деп түсінеді. «Морфемдерді сөздің бір бөлігі деп бөліп алмайынша, морфема ескі сөзге жаңа мағына бермейді, жаңа сөз пйда қылады. Бұл құбылыстың мағынасы, бала бір сөздің әр түрлі формасын қоршаған ортадағы әр түрлі заттар екен деп ойлайды. Бірақ қоршаған ортаны таныған сайын, сөйлеу ьілін де меңгере бастайды» деп А.М.Шахнарович жазған [А.М.Шахнарович, Н.М.Юрьева, 1990, 29б].

Морфемдерді бөліп алу балалар үшін қиындық тудыратынын ескеру керек. өйткені «...сөздің морфологиялық элементтерін меңгеру сөзді меңгергеннен айырмашылығы бар: бала әрқашанда жекелей сөздерді естиді, бірақ жекелеген морфологиялық элементтерді ешқашан қабылдамайды; оларды өте ірі бірліктерде ғана ажыратады» [А.Н.Гвоздев, 1961, 159б].

Баланың сөйлеу іс–әрекетін меңгерумен заттық іс–әрекетті меңгеруінде еш айырмашылық жоқ. Д.Б.Эльконин бала сөздің формасын меңгергенде затты меңгерген сияқты меңгереді [Д.Б.Эльконин, 1958]. Сондықтан, заттық іс–әрекет пен қарым–қатынас қоршаған ортаны танудың, тілді толығымен меңгерудің және сөзжасамды жартылай меңгерудің негізі болады. Естімейтін оқушылардың сөзжасамды меңгеруін зерттеу процесінде сөзді морфологиялық талдау қабілетін «...баланың өз бетімен жасаған аналогиясының пайда болуы» деп, қалыпты баладағы сияқты жүреді деп есептеген [А.Н.Гвоздев, 1962, 161б]. Аналогия бойынша пайда болу, баланың сөзжасамды меңгере бастағанын көрсетеді. Бірақ, туынды сөзді меңгеру – еліктеу емес, сөздерді ересектің артынан қайталауы емес. А.Н.Гвоздев. балада көз жұмып еліктеу мен үлгі бойынша қайталау болмау керек дейді. «Толығымен сәйкес келетін аналогия бойынша көрсету, баланың сөздер мен формаларды жасауды өз бетімен меңгергенін көрсетеді» [А.Н.Гвоздев, 1961, 460 б]. Н.М.Юрьева қате жасалған емес, дұрыс жасалған туында сөздер «...ересектің сөзіне еліктегені емес, сөзжасамдағы баланың өзбетімен жасағанның нәтижесі болып табылады» деп атап кеткен [А.М.Шахнарович, Н.М.Юрьева, 1990, 108б].

Сондықтан, естімейтін оқушылардың сөзжасам процесін зерттегенде, жаңа сөз жасау балалар үшін өздерінің шығармашылығының жемісі ретінде болуына жағдай жасау керек. Және еліктеуге жол бермеу керек. Сурдопедагогтардың атап кетуінше, естімейтін бала еститін балаға қарағанда, үлгіге қатты мұқтаж, себебі олар сөйлеу тілін арнайы мақсатты бағытталған оқыту арқылы меңгереді. Сонымен қатар, сөйлеу тілін онтогенезде меңгеру үшін еліктеп қайталаудың әсерін ғалымдар жоққа шығармайды. Заттармен әрекет қылғанда, сөз бөліктерін қайталағанда көрініс табады. «Тілдің құрылымдарын еліктеп қайталау–деп жазған С.Н.Цейтлин, –оларды өзінің тілдік жүйесіне енгізу тәсілі болып табылады» [С.Н.Цейтлин, 2000, 39б].

Баланың сөзжасамды қаншалықты меңгергенін баланың шығармашылық материалдары арқылы анықталады. Баланың шығармашылығының нәтижесі тілдік нормамен сәйкес келуі де мүмкін, келмеуі де мүмкін. «Баланың сөйлеуіндегі жаңашылдық деп, бұрын соңды қолданбаған сөздерін жатқызады».

Ғалымдар келесідей мәліметті келтіреді: сөз шығармашылық –әр баланың табиғи сөйлеуі. Балалар белсенді түрде қолданыста жоқ жаңа сөздерді жасап шығарады [А.Н.Гвоздев, Т.А.Мехович, Т.Н.Ушакова, М.И.Черемисина, К.И.Чуковский және т.б.]. сөз шығармашылығы баланың тілдің грамматикалық құрылымын меңгерудің бірден бір жағдайы деп психологтар мен лингвистердің ойы бір жерден шығады [А.Н.Гвоздев, Л.В.Сахарный, Ф.А.Сохин, т.б.].

Ғалымдар баланың сөзшығармашылығының себебін ашқан. Т.Н.Ушакованың бірқатар еңбектерінде, баланың сөзшығармашылығы сөйлеудің физиологиялық механизмдерінің жұмыс істеуінің салдарынан, шартты–рефлекторлы байланыстың нәтижесі» [Т.Н.Ушакова, 1970, 1972, 1974, 1979]. К.И.Чуковский, баланың тілді және тілдік жүйенің ерекшеліктерін меңгеруіндегі еліктеу мен шығармашылықққа негізделген жаңашылдық, баланың интуативті түрде сезімге ұмтылына әкеледі. К.И.Чуковский мынадай қызық мәлімет келтіреді: әр түрлі балалардың сөйлеуінде бірдей ауытқулар кездеседі [К.И.Чуковский, 1962, 1970]. А.Н.Гвоздев, бала бір затты немес құбылысты атау үшін сөздік қорында соған сай келетін сөз болмай қалғанда сөз шығармашылыққа жүгінеді, деп жазған [А.Н.Гвоздев 1961]. Н.М.Юрьева тілдік нормаға келмейтін сөзжасамдардың себептерін анықтаған: біріншіден, баланың заттық әлемді тану ерекшеліктері («бейнелік неологизмдер»), екіншіден, тілдік жүйені тану ерекшеліктері («грамматикалық неологизмдер»). «Бейнелік неологизмнің» болуы «...бала өзіне бұрын таныс емес заттардың мазмұнын түсінуде қиналады. Сол затты атау үшін баланың таңдап алған сөз мотивтендіруші сөздер болады» [А.М.Шахнарович, Н.М.Юрьева, 1990, 106б]. «Граммати

Сурдопедагогика үшін, егер баланың сөйлеу тілінде түрлі тілдік құралдар болмаса, онда бала туынды сөздің бағдарламасын дұрыс жүзеге асыра алмайды және оны жасай да алмайды деген ғалымдардың тұжырымдары өте маңызды болып табылады.

Ғалымдар бірауыздан: туынды сөзді тудырудың ең басты жағдайы мотив деп келіскен. Соынмен, А.М.Шахнарович былай деп жазған: «...сөзжасамның қалыптасуында мотивтендіруші аспектінің болғаны өте маңызды» [А.М.Шахнарович, 1983, 191.б]. Қарым – қатынас қажеттілігін қанағаттандыратын балада сөзді немесе бірқатар сөздерді пайдалану қажеттілігін пайда қылдыратын мотивті тудыру үшін арнайы жағдай жасау керек [А.М.Шахнарович, А.Г.Тамбоцева, Г.А.Черемухина және т.б.]. А.Г.Тамбовцеваның ойынша, «сөзге, оны түсінуге жіне қолдануға қажеттілік» тудыратын проблемалық сөйлеу жағдайы болуы тиіс дейді [А.Г.Тамбовцева, 1980, 45.б].