Эволюция негіздері бойынша ашық сабақ, 11 сынып

ЭВОЛЮЦИЯЛЫҚ ІЛІМ пәні бойынша дәріс

1 бөлім. ДАРВИНГЕ ДЕЙІНГІ ЭВОЛЮЦИЯЛЫҚ ҰҒЫМДАР

ТҮР. ТАБИҒИ СҰРЫПТАЛУ. ТІРШІЛІК ҮШІН КҮРЕС.

Глоссарий:

Тұқым қуалаушылық - ағзалардың өздерінің белгілері мен қасиеттерін келесі ұрпағына беруге қабілеттілігі. Оның арқасында бір түрге жататын даралардың бәрі біріне-бірі ұқсас болады.

Өзгергіштік - жеке даму процесінде ағзалардың жаңа белгілерге ие болу қасиеті. Анықталған топтық (модификациялық) өзгергіштік тұқым қуаламайды. Анықталмаған емес, жеке (мутациялық) өзгергіштік тұқым қуалайды.

Тіршілік үшін күрес - ағзалардың сыртқы орта жағдайларымен және басқа тірі даралармен қарым-қатынасы. Тіршілік үшін күрестің формалары: түрішілік, түраралық, табиғаттың қолайсыз жағдайларымен күрес.

Табиғи сұрыпталу - тіршілік үшін күрестің нәтижесі. Сыртқы орта факторларының әсер етуінен белгілі бір орта жағдайына бейімделген даралар сақталып қалады да белсенді немесе қарқынды түрде көбейіп артына ұрпақ қалдырады. Ал бейімделе алмаған даралар элиминацияға немесе өлімге ұшырайды. Сөйтіп табиғи сұрыпталу арқылы эволюция процесі жүзеге асады.

Ағзалардың бейімделгіштігі - ағзалардың құрылысы және атқаратын қызметінің табиғи сұрыпталу арқылы сыртқы орта жағдайына салыстырмалы сипатта бейімделушілігі.

Эволюция - өзгергіштік, тұқым қуалаушылық және табиғи сұрыпталу негізінде жүзеге асатын тірі табиғаттың тарихи даму процесі.

Түр - тұқым қуалауда морфологиялық, физиологиялық және биохимиялық ерекшеліктері ұқсас, еркін будандасып, өнімді ұрпақ беретін, белгілі тіршілік жағдайларына бейімделген және табиғатта белгілі аймақты – ареалды алып жататын популяция дараларының жиынтығы.

Популяция – шығу тегі, генетикалық негізі бір, бір-бірімен еркін будандаса алатын, ареалдың белгілі бөлігінде тіршілік ететін бір түрге жататын даралардың жиынтығы, және олар сол түрдің басқа популяцияларынан салыстырмалы, түрде оқшауланған.

Конвергенция – табиғи сүрыпталу барысында ұқсас бірдей ортада тіршілік етуге байланысты әртүрлі систематикалық топтарға жататын тірі ағзаларда ұқсас сыртқы белгілердің дамуы байқалады яғни белгілердің жақындасуы.

Белгілердің жақындасуы сыртқы ортаның бірдей жағдайларының әсерінен дамиды.

Дивергенция – табиғи сұрыпталудың әсерінен түр немесе популяция ішіндегі даралардың белгілерінің ажырауы. Бұл эволюцияның жалпы заңдылығы, табиғатта жаңа түрлердің, туыстардың, кластардың пайда болуына әкелетін.

Микроэволюция – түр ішінде жүретін – эволюцияның бастапқы кезеңі. Ол тұқым қуалайтын өзгергіштік негізінде табиғи сұрыпталудың бақылауымен жүзеге асып – жаңа түрлердің пайда болуын тудырады.

Макроэволюция (түрүстілік эволюция) – микроэволюция нәтижесінде пайда болған түрлерден – жаңа туыстардың, туыстардан – жаңа тұқымдастардың пайда болуы яғни түрден жоғары тұратын систематикалық категорияларға тән (ұзақ уақыт аралығында жүреді).

Түр түзілу – тарихи даму процесі кезінде табиғи сұрыпталу әсері арқылы жаңа түрлердің пайда болуы.

Элементарлы эволюция факторлары – табиғи сұрыпталу, мутация, популяциялық толқындар (тіршілік толқыны), кедіргілер (изоляциялар географиялық, экологиялық, генетикалық).

Географиялық түр түзілу – популяцияда географиялық изоляция әсерімен жаңа түрлердің жасалуы, ареалдың кеңеюі немесе бөлшектенуі арқылы.

Экологиялық түр түзілу – белгілі бір түрдің ареалы ішінде популяция дараларының жаңа тіршілік ортасын игеруі арқылы түзілген жаңа түрлер.

Элементарлы эволюциялық құбылыс – популяция генофондының ұзаққа бағытталған өзгерісі.

Генофонд – популяцияда белгілі жиілікпен кездесетін гендердің жиынтығы.

Органикалық бейімделушілік – сұрыптаудың әсерімен қалыптасқан түрлердің бейімделу қасиеті, ол салыстырмалы сипатта болады, түрдің ұзақ уақыт тіршілік еткен орта жағдайлары өзгермеген жағдайда ғана түр даралары үшін пайдалы болады.

Түрлердің көптүрлілігі – ұзақ уақытқа созылған тарихи дамудың немесе эволюцияның нәтижесінде түрлердің біреулерінің өлімге ұшырауы, екінші біреулерінің тіршілік жағдайларына бейімделіп өзгермеуі, үшіншілерінің ағзалардың құрылысы күрделенген жоғары топтарына бас болуы (яғни олардан күрделі құрылысты жоғары деңгейдегі ағзалардың шығуы).

Ағзалар құрылысының бірте-бірте күрделенуі – эволюция процесі барысында табиғи сұрыпталудың

шығармашылық ролінің әсері арқылы тірі ағзалардың құрылыс деңгейлерінің күрделеніп прогрессивті бағытта өзгеруі.

1 дәріс - ДАРВИНГЕ ДЕЙІНГІ КЕЗЕҢДЕГІ ТІРІ ТАБИҒАТТЫҢ ДАМУЫ ЖАЙЛЫ ҰҒЫМДАР Дәрістің мақсаты: Эволюциялық ілім пәні мен алдына қойған мақсаттарымен ХҮІІІ ғасыр мен ХІХ ғасырдың бірінші жартысында эволюциялық көзқарастарының дамуы. Ж:Б.Ламарктың ілімімен таныстыру. Сұрақтар:

1. Эволюция анықтамасы. Курстың негізгі мақсаттары.

Эволюциялық ілімнің мәні және оның методологиялық маңызы. 2. Эволюциялық идеялардың даму тарихы. Көне заман

ойшылдары тіршіліктің мәні, тірі және өлі табиғаттың бірлігі туралы. Даму идеялары және дамудың себептері, органикалық дүниені жіқтеу әрекеттері. Қайта өрлеу дәуірінде жаратылыс танудың дамуы. 3. Линней жүйесі. Жаратылыстанудың метафизикалылығы.

Алғашқы эволюциялық концепциялардың жасалуы. Ламарктың түсініктері.

Ертедегі философтар тірі ағзалар эволюция әрекетінде бір түрден екінші түрге айналады деген пікірде болды. Солардың бірі Гераклит барлық тірі ағзалар ең алғашқы материядан табиғи жолмен дамып жетілді деп есептеді. Жануарлар мен өсімдіктер арасында өтпелі формалардың бар екені жайлы болжауды алғашқы ұсынушылардың бірі Ертедегі грецияның көрнекті ғалымы, философ Аристотель болды. Ол өзінің „жануарлар тарихы”, “жануарлардың пайда болуы” деген еңбектерінде жануарлардың 454 түріне сипаттама берді.

Сол кездегі материалистік бағыттағы ой пікірге қарсы табиғатта қарапайымнан күрделіге дейінгі дамудың бар екенін жоққа шығаруға тырысқан метафизикалық көзқарас та қалыптаса бастады. Метафизиктердің пікірлері бойынша табиғат тұрақты, өзгермейді, ең алғашында қалай жаратылса, біз оны солай көреміз деді.

XVIII ғасырда өсімдіктер мен жануарлардың өзгергіштігі туралы пікірлер айтылып олар трансформисттер деп аталды.

XVI - XVII ғасырлар аралығында тірі ағзаълардың түрлері жайлы деректі материалдар, жинақтамалар көбейе бастады.Тірі табиғаттың өлшем бірлігі түр деп тауып, ағылшын ботанигі Джон Рей (1628 –1705) оған ең алғаш анықтама берді.

Тірі табиғатты жүйелеуде аса зор еңбек сіңірген швед ғалымы және дәрігер Карл Линней (1707-1778). Ол биологияның бір саласы тірі ағзаларды белгілі бір систематикалық категориялар бойынша жүйелейтін – систематиканың дамуына

ықпалын тигізді. Ол ғылымға 4 систематикалық категориялар енгізді: класс, отряд, туыс, түр. Жақын түрлер туысқа, туыстар отрядқа, отрядтар класқа біріктірілді.

Линней түрді латын тілінде қос атпен атауды (бинарлық номенклатура) ғылымға енгізді, оны жүйелеуге негіз етіп пайдаланды. Бірінші сөз түрдің туысының аты, екінші сөз түрдің аты.

Линней барлық өсімдіктерді гүліндегі аталықтары мен аналығының саны, пішіні, көлемі және құрылысына қарай 24 класқа, ал жануарларды тыныс алу, қанайналым мүшелерінің құрылысына қарай 6 класқа топтастырды. Жануарлар кластарына: сүткоректілер, құстар, сұмпайылар (гадтар), балықтар, бунақденелілер және құрттарды жатқызды. Бастапқы 4 класс омыртқалы жануарлар, ақырғы екі класы - омыртқасыз жануарлар. Ол топтастырған 4 200 жануарлар түрлерінің 400 ғана омыртқасыздар болып шықты. Ең соңғы құрттар класына Линней қарапайымдыларды, тікентерілерді, тіпті дөңгелекауыздыларды да еңгізді.

Линнейдің құрастырған бұл жүйесі жасанды деп аталды, өйткені бұл жүйе түрлер арасындағы туыстықты емес, тек сыртқы белгілері бойынша ұқсастықты ғана көрсететін жүйе болды.

Линней түр өзгермейді деп есептеп табиғат туралы метафизикалық көзқараста бола отырып, адамның жануарлар дүниесіндегі орнын дәл тауып, оны адам тәрізді маймылдармен бір отрядқа орналастырды, түрлерді латынша қосарынан атауды еңгізді (бинарлық номенклатура ғылымда осы уақытқа дейін қолданылады).

Тірі табиғатты жүйелеуде жіберген бір қатар кемшіліктеріне қарамастан Линней еңбектері систематиканың ары қарай дамуына жол ашты.

XIX ғасырдың басында алғашқы эволюциялық теорияның негізін қалаушы француз ғалымы Ж.Б.Ламарк болды. 1809 жылы басылып шыққан “Зоология философиясы” атты еңбегінде ол түрлер тұрақты деген пікірге қарсы болып, түрлердің өзгеретіндігін, бірақ бұл әрекет өте баяу жүретіндіктен оны байқау қиын екенін түсіндірді. Оның ілімі тірі табиғатта қарапайымнан күрделіге қарай тарихи даму жүретіндігін яғни эволюцияның бар екенін тұжырымдады.Ол жануарлар дүниесін омыртқалылар, омыртқасыздар деп екі топқа бөлді, ал Аристотель жануарларды топқа жіктегенде қансыздар және қандылар деген ат берген.

Линней жасаған жүйеде омыртқасыздар бар жоғы 2 класқа біріктірілсе, Ламарк оларды келесідей 10 класқа топтастырды: инфузориялар, полиптер, сәулелілер, құрттар, насекомдар, өрмекшітәрізділер, шаянтәрізділер, мұртаяқтылар,

былқылдақденелілер. Омыртқалы жануарларды келесідей 4 класқа біріктірді: балықтар, бауырыменжорғалаушылар, құстар, сүткоректілер.

Ламарктың жүйесіндегі жануарлар реті бір жасушалы қарапайым жәндік кебісшеден басталып, сүткоректілермен аяқталған. Оған белгілі барлық жануарлар 6 сатыға, 14 класқа жіктелу арқылы орналастырылған. Бұл жүйеден баспалдақ сипатында жануарлар құрылысының біртіндеп күрделенуін, яғни жоғарылауын көруге болады. Ламарктың пікірі бойынша ағзалардың қарапайым құрылыстан күрделі құрылысқа қарай біртіндеп жоғарылауы тарихи дамудың нәтижесі.

Бұл тарихи дамудың қорзаушы күшін түсіндіргенде ол мүшелердің жаттығуы немесе жаттықпауы деген қате идеалистік көзқараста болды.

Ламарк табиғи дамудың қозғаушы күштерін дұрыс көрсете алмай, оны түсіндіруде әр ағзада прогреске іштей ұмтылыс болады, және ортаға бейімделуде әуел бастан мақсатқа сәйкестілік бар деген идеалистік қате ұғымда болды.

Ламарк ғылым тарихында эволюциялық идеяны алғаш ұсынған ғалым ретінде белгілі. Ол табиғатта түрлердің тұрақты еместігін, бір түрдің екінші түрге біртіндеп айналатындығын айта келіп, табиғатта түрдің шын мәнісінде бар екенін жоққа шығарды.

Осыған қарамастан Дарвин эволюциялық идеяларды тұжырымдаған кезде Ламаркты өзінің ізбасары деп танып, оның еңбектерін өте жоғары бағалады.

Чарлз Дарвиннің эволюциялық ілімінің пайда болуына ғылыми және қоғамдық-экономикалық алғы шарттар себепкер болды.

XIX ғасырдың алғашқы жартысында Батыс елдерінде, әсіресе Англияда капитализм қарқынды дамып, ол ғылымның, өнеркәсіп пен техниканың өрістеуіне қозғау жасады. Өнеркәсіптің шикізатқа және өскелең қалалар тұрғын халықтарының азық-түлік өнімдеріне деген сұраныстары ауыл- шаруашылығын дамытуға жәрдемдесті.

«Селекционерлер немесе сұрыптаушылар қолдан сұрыптаудың әдістерін қолдана отырып, жануарлардың жаңа тұқымдары мен өсімдіктердің жаңа іріктемелерін шығара бастады».

Ғылыми алғы шарттарға жаратылыстану ғылымының табыстарын жатқызуға болады.

1. Салыстырмалы морфологиялық және анатомиялық зерттеулер нәтижесінде бірқатар жануарлардың дене құрылысының жалпы көрінісі ұқсас болатыны анықталды, ал мұның өзі олардың ата-тегінің бір екенін дәлелдеді.