Фразеологизм тақырыбы бойынша әдістемелік конспект

АҒЫЛШЫН ЖӘНЕ ҚАЗАҚ ТІЛІНДЕГІ ФРАЗЕОЛОГИЗМДЕРДІҢ ЕРЕКШЕЛІКТЕРІ

Сактаганова К.К

Кез келген тілдің ұлттық қазынасы, мәдени ақпаратты сақтаушы қоры, аялық білім түрі -«фразеологизмдер», әр ұлттың өзіне ғана тән көркем сөз орамдары болып табылады. Сондықтан осы мақалада әлеуметтік-мәдени құзіретті қалыптастыруда негізгі «құралымыз» болып отырған фразеологизмдердің ерекшеліктеріне тоқталып өтеміз.

Фразеологизм дегеніміз(грек тілінің «phrasis» -сөйлемше немесе ұғым және «logos» - ғылым деген сөздерінен шыққан) – мағына тұтастығымен, құрамында екі және одан да көп сөздердің болуымен, компоненттерінің тұрақты құрамымен, грамматикалық құрылымының тұрақтылығымен ерекшелінетін тұрақты тіркестер болып табылады [11].

Тіл білімінде «фразеология» термині негізінен екі түрлі мағынада қолданылады.Біріншіден, тілдегі тиянақты тұрақты сөз тіркестерін қазіргі және тарихи даму тұрғысынан зерттейтін тіл білімінің бір саласы, екіншіден, белгілі бір тілдегі фразеологизмдердің тұтас жиынтығы ретінде қарастырылады.

1990 жылы шыққан «Лингвистикалық энциклопедиялық сөздікте» фразеологизмге мынадай анықтама берілген: «Фразеологизм дегеніміз- формасы жағынан синтаксистік құрылымдармен ұқсас, бірақ олардай жалпы заңдылыққа сай сөйлеу кезінде жасалмай, даяр қалпында қайталап қолданылатын, семантикалық және лексика-грамматикалық құрамы тұрақты сөз тіркестері мен сөйлемшелер» [1].

Фразеологизмдерді зерттеу арқылы тек тілдің өткенін, түп тамырын ғана емес, сол тілді қолданушы халықтың мәдениетінің тереңін біліуге болады.

Фразеологизмдердің еркін сөз тіркестерінен айырмашылығы: Біріншіден, еркін сөз тіркестері сөйлеу кезінде сөздердің мағынасы жағынан өзара үйлесе отырып, кем дегенде екі сөздің грамматикалық жолмен еркін тіркесуі арқылы жасалады, бірақ еркін сөз тіркестерінің құрамы тұрақты болмайды. Олардың құрамындағы сөздерді мағынасы, айтылуы жағынан солармен үйлесетін басқа сөздермен айырбастауғажәне олардың орнын ауыстыруға болады. Мысалы: зәулім үй дегендегі зәулім сөзін биік сөзімен, асықпай сөйледі дегендегі асықпай сөзін баптап, жайлап сөздерімен ауыстырғаннан тіркестің мағынасы өзгермейді. Ал фразеологизмдерге келсек, олар да кем дегенде екі сөздің тіркесуінен жасалады, бірақ олардың құрамы тұрақты. Мысалы: қанжырдай қатқан, жігері құм болды, нарттай жанды, ұзында өші, қысқада кегі сияқты тіркестердің құрамын өзгертуге, басқа сөздермен айырбастауға болмайды. Олар өздерінің фразеологизмдік сипатын сақтау үшін, құрамының біртұтастығын, тұрақтылығын өзгертпеуге тиіс. Ондай болмаған жағдайда фразеологизмдік қасиетінен айырылады.

Екінші айырмашылығы – фразеологизмдердің мағына тұтастығында. Фразеологизмдер мағына тұтастығын сақтайды, фразеологизмдердің мағыналық тұтастығы құрамындағы сөздердің жеке мағыналарына тәуелсіз. Фразеологизмдердің мағыналары құрамындағы сөздердің лексикалық мағыналарымен сәйкеспейді, яғни лексикалық мағыналардың жиынтығы емес. Сонымен қатар, фразеологизмдер даяр қалпында қолданылады [2, 184-б].

Фразеологизмдер айтайын деген ойға айрықша әр, мәнерлілік береді. Бұлар - халық даналығына суарылған образды ойлау тілінің үлгісі.Фразеологизмдер кез келген салада (ауыз-екі тілдесімде, ресми және бейресми тілдесімде, публицистикада, т.б) қолданылады.

Негізінен, «фразеология» терминін және теориялық негізін швейцариялық лингвист ғалым Шарль Балли өз еңбегінде стилистика саласына кіргізіп, қолданған [3].

Фразеологияға қажетті теориялық материалдар орыс тіл білімінде: В.В.Виноградов, Н.М.Шанский, В.П. Жуков, А.В.Кунин, Н.Н.Амосова, қазақ тіл білімінде: І.Кеңесбаев, М.Балақаев, К.Аханов, А.Ысқақов, С.Исаев, Р.Әміров, Т.Сайрамбаев, М.Оразов, А.Аблақов, С.Сәтенова. Г.Смағұлова т.б тілші мамандарының еңбектерінде жарық көрген.

Кеңес одағында және қазақ тіл білімінде фразеологизмдерді теориялық жағынан зерттеу XX ғасырдың 40-жылдарынан басталды. Бұл мәселемен түбегейлі шұғылданып арнайы зерттеулер жүргізген – қазақ академигі І.Кеңесбаев болып табылады. І.Кеңесбаевтың авторлығымен шыққан «Қазақ тілінің фразеологиялық сөздігі» еңбегігінде, қазақ тілінің фразеологизмдері туралы жазған мақаласында фразеология туралы: «Тіл-тілдің өзіне тән ұлттық қасиеті оның барлық тарауларынан (ярустарынан) байқалатыны мәлім. Сол қасиет, әрине, тиянақты сөз тіркестерінен де анық көрінеді. Тіл байлығын сөз еткенде сөз байлығы (лексикалық қор) деген топқа осы сөздікте қамтылған алуан түрлі фразеологизмдерді жай, жалпылай жатқыза салуға болмайды. Басқаша айтқанда, сөз байлығын тексеретін тіл білімі саласын лексикология деп атайтын болсақ, фразеологизмдер байлығын тексеретін тіл білімі саласын фразеология деп атау әбден орынды», -деп жазады [4].

Кеңес одағының лингвист ғалымы Н.Н.Амосова бойынша фразеологиялық бірліктер тілде ешқашан лезде, тез, әрі сапалы уақытылы қолданылып жүрген тіркестердің тұрақталуынан пайда болмайды. Оның қалыптасу үдерісі, сол тіркестердің жай ғана қайталанудан тілдік тұрақтылық жағдайына өтуінен пайда болады деп бекітеді [5].

Фразеологиялық бірліктер кез келген тілдің фразеологиялық қорының елеулі бөлігін құрайды. Философиялық жақтан қарастырғанда, фразеологиялық бірліктер адамның абстрактілі ойлауын дамытудың көрінісі болса, лингвистикалық тұрғыдан осы ойдың тілдік қолданыста бейнеленуі. Сонымен қатар фразеологиялық бірліктер – сипатталушы нысанның бейнелілік, көркемдік, эмоцианалды – экспрессивтік сапасын күшейтетін көркемдік әдіс. Фразеологияда, фразеологизмдердің қасиеттеріне және зерттеу әдістеріне қарай, тілдің фразеологиялық құрамының түрлі классификациясы ұсынылады.

Академик В.В.Виноградов фразеологиялық бірліктерді бүтіндей фразеологизмнің бір тұтас мағынасы мен оны құрастырушы сыңарлардың мағыналарының ара қатысы тұрғысынан фразеологиялық тұтастық (фразеологическое сращение), фразеологиялық бірлік (фразеологическое единство) және фразеологиялық тізбек (фразеологическое сочетание) деп үш түрге бөледі [6].

Фразеологиялық тұтастық деген – мағынасы жағынан құрамындағы сыңарлардың мағынасымен мүлдем байланыспайтын, бөлініп ажыратылмайтын, біртұтас қалпында қолданылатын тіркестер. Мысалы, жүрек жұтқан, жүрегінің түгі бар (өте батыл, ештеңеден қорықпайтын), ит өлген жер (өте алыс), қол қусырып (бостан босқа), немесе ағылшын тіліндегі «to let the cat out of the bag» (біреудің сырын ашу). Яғни берілген фразеологизмдердің мағынасы құрамындағы сөздердің мағынасынан емес, сол сыңарларының тұтас жиынтығынан келіп шығады.

Фразеологиялық бірлікке қазақ тіл білімін зерттеуші ғалым К.Аханов мынадай анықтама береді: «Фразеологиялық бірліктің бір бүтін мағынасы сыңарлардың лексикалық мағыналарына таралып бөлшектенбей, мағынасы өзін құрастырушы сыңарлардың мағыналарының бірлігінен пайда болып, образды туынды мағына ретінде танылады»[7, 218-б]. Мысалы, түймедейді түйедей ету (кіші нәрсені, мәселені үлкейту), тайға таңба басқандай (анық, айқын), екі езуі екі құлағына жету (қуану, күлу), ағылшын тілінде “to give a person bad look” (біреуге ашулы немесе ала көзбен қарау);

Фразеологиялық тізбек – ерікті мағынасындағы (свободное значение) сөз бен фразеологиялық байлаулы мағынасындағы сөздің тіркесінен жасалып, өзінің даяр қалпында, тіркескен күйінде жұмсалады. Мысалы, мидай дала, асқар тау, шалқар көл деген фразеологиялық тізбектердің құрамындағы ерікті мағынасындағы дала, тау және көл деген сөздер әр түрлі сөздермен тіркесіп жұмсала берсе (мысалы: жазық дала, биік тау, терең көл, т.б), фразеологиялық байлау мағынасындағы мидай сөзі дала, асқар сөзі тау, шалқар сөзі көл сөздерімен ғана тіркеседі [7, 220- б].

Лингвист Н.М.Шанский В.В.Виноградовтың ұсынған классификациясына жоғарыда аталған фразеологизмнің қатырына төртінші қосымша түрін «фразеологиялық сөйлемшелерді» (фразеологические выражения) енгізеді.

Қазіргі таңда жалпы тіл білімі саласында фразеологизмдердің теориялық сипаттарын нақтылауда Н.М.Шанский ұсынған фразеологизмдердің классификациясы жиі қолданылады.

Фразеологиялық сөйлемшелер – мағынасы ерікті сөздердің тіркесінен құралады, бірақ құрамы мен қолданылуы тұрақты болып келеді. Мысалы, жоғары оқу орны, соғыс өртін тұтандырушылар, көрпеңе қарап көсіл.

Совет Одағының лингвисты Н.Н.Амосова ұсынған фразеологиялық бірліктерді фразеологиялық түйдек (идиома) және фразеологиялық тіркес (фразема) деп екі топқа топтастыруы Т.Н.Дербукованың классификациясы негізінде жасалған. Н.Н.Амосова ұсынған классификациясы ағылшын тілінің фразеологиялық бірліктерін тек қана екі топқа бөлу аздық ететінін А.В Кунин өз еңбегінде дәлелдеп айтқан. [8, 290- б]. Дәл осы Н.Н. Амосова ұсынған топтастыруды қазақ лингвисті І.Кеңесбаевта қазақ тілінің фразеологиялық бірліктерін зерттегенде топтастырған. І.Кеңесбаевтың фразеологизмдерді топтастыруы 1940 жылдан 1970 жылға дейін қазақ тіл білімінде фразеологизмдерді бірден – бір топтастыру ретінде пайдаланылып келген. 1970 жылдардан бастап В.В.Виноградов пен Н.М.Шанскийдің үлгісі бойынша фразеологизмдердің біртұтас мағынасы мен құрастырушы сыңарлары мағыналарының арақатынасы тұрғысынан қазақ тіліндегі фразеологизмдерді төрт топқа бөлу тәжірибесі қалыптасты [7].

Ал, А.В.Кунин өз зерттеулеріне сүйене отырып заманагөй ағылшын тілінің фразеологиялық бірліктерін семантикалық құрылымы жағынан төмендегідей топтарға бөледі:

Номинативті фразеологиялық бірліктер: shoulder to shoulder, under false colours, see how the land lies;

Номинативті-қатысымдық фразеологиялық бірліктер: break the ice-the ice is broken сияқты сөйлемге енген кезде ырықсыз етіске айналатын етістікті сөз тіркестер;

Номинативті немесе қатысымдыққа жатпайтын сипаттағы фразеологиялық бірліктер: одағайлы сөз тіркестер, аз мөлшерде предикативті одағайлар кіреді. Одағайлы фразеологизмдерді сипаттайтын негізгі белгі - олардың сыңарларының мағынасының толық экспрессивті өзгеруі. Мысалы, by love! Jesus Christ! Pull baker.

Қатысымдық фразеологиялық бірліктерге мақал-мәтелдер жатады. Мысалы, charity begins at home, Rome was not build in a day, Сut your coat according to your cloth. [8, 312-338 б].

Халықтың дүниетанымы, өмірге және қоршаған ортаға деген көзқарасы, салт-дәстүрі, көңіл-күйі әр халықтың жалпы фразеологиясынан көрініс табады. Фразеологиялық бірліктер жекеленген өмір құбылысына нақты баға беретін, ғасырлар бойы атадан балаға мұра ретінде беріліп…