Функционалдық сауаттылыққа арналған мәтіндер, 10-сынып

Халық тарихынан

Қазақ халқының саяси тұрақтылығы мен мәдениетінің айырықша өркен жая бастаған кезеңі – ХҮ-ХҮІІ ғасырлар. Тарихты зерттеуші ғалымдар бұл кезеңді ерекше атайды. Бұл кезеңде Қазақ хандығында әкімшілік апаратының құрылымдық белгілері көрініс бере бастады. Ханның қасында ұлыс сұлтандары мен көсемдер болды, олар әкімшілік мәселелерін, дипломатияға, аумаққа қатысты маңызды жағдаяттарды шешу үшін жыл бойы құрылтайға жиналып отырды. ХҮІІ ғасырдың соңында Тәуке ханның тұсында «Жеті жарғы» жарияланды, онда құқық нормалары жинақ түрінде жүйеленіп берілді. «Жеті жарғыда» әкімшілік, қылмыстық, азаматтық, құқықтық нормалары, салық туралы және басқа ережелер бекітілген. «Жеті жарғыда» сонымен қатар хандықты басқару тәртібі, қылмыстар үшін қолданылатын жаза да айқындалды. «Жеті жарғыны» жасауға барлық қазақ жүздерінің өкілдері қатысты. «Жеті жарғы» - қазіргі заманға дейін өзінің маңыздылығын жоғалтпаған заңдар жинағы.

ХҮ-ХҮІІ ғасырларда қазақ халқының мәдениеті қалыпты өркендеді. Көркемөнерлік кәсіп пен халық ауыз әдебиетінің дамуы – шынайы мәдениеттің айғағы. Осы кезеңде қазақтардың суырыпсалма ақындық өнері кеңінен дамыды, халық «Ер Тарғын», «Қобыланды батыр», «Қамбар батыр» тәрізді ерлік-батырлық жырларын, «Қыз Жібек», «Қозы Көрпеш- Баян сұлу» сияқты тұрмыстық жырларды жатқа айтатын болды. ХҮІІ ғасырда қазақ тарихын суреттеген Қадырғали Жалайыридың «Жамиғат – ат- тауарих» кітабы жарыққа шықты.

(Қазақ тілі: Учебник для 7 класса общеобразовательной школы с русским языком обучения/ К.Кадиркулов, Н.Ботабаева, Р.Шаханова, М.Койшыбаева. – Алматы, 2003.)

«Жеті жарғы» не екенін анықтаңыз.

А) Әкімшілік мәселелерді шешетін топ.

В) Заңдар жинағы.

С) Тұрмыстық жырлар жинағы.

D) Ақындық өнер.

Е) Маңызды жағдаяттарды шешу құрылтайы.

Қадырғали Жалайыридың кітабының атауы.

А) «Қамбар батыр»

В) «Жеті жарғы»

С) «Қыз Жібек»

D) «Ер Тарғын»

Е) «Жамиғат – ат- тауарих»

Қазақстан – тәуелсіз мемлекет.

Менің Отаным – Қазақстан. Оның жері кең-байтақ. Бұл мемлекет Еуразияның орталығында орналасқан. Қазақстанның табиғаты тамаша. Мұнда Іле Алатауы, Ертіс, Сырдария, Әмудария өзендері және шетсіз- шексіз ұлы дала жатыр.

Қазақстанның ұлан-байтақ даласында мол байлық бар, бұл-сирек кездесетін жануарлар мен өсімдіктер, пайдалы қазбалар.