Функционалдық сауаттылықты қалыптастыру әдістері 8 сынып

Түркістан облысы Төлеби ауданы

Зағамбар ауылы «Бал-Ана» бөбекжай балабақшасы

«Оқушылардың функционалдық сауаттылығын қалыптастырудағы тиімді әдіс-тәсілдер»

Қазақ тілі мен әдебиеті

пәндерінің мұғалімі Ешімқұл Аяулым

Төлеби ауданы 2024

Мазмұны

І. Кіріспе

1.1Түсінік хат ----------------------------------------------------------------------------------

1.2Авторлық бағдарламаның мақсаты, міндеті, күтілетін нәтижесі ---------------

ІІ. Негізгі бөлім

2.1. Авторлық бағдарламаның тақырыптық жоспары----------------------------------

2.2. Авторлық бағдарламаның мазмұны --------------------------------------------------

2.3. Авторлық бағдарламаның теориялық бөлімі----------------------------------------

ІІІ. Тәжірибелік бөлім

3.1.Авторлық бағдарламаның тәжірибелік бөлімі --------------------------------------

ІY. Қорытынды бөлім ----------------------------------------------------------------------

Пайдаланылған әдебиеттер тізімі ------------------------------------------------------

І. Кіріспе

Түсінік хат

Ұсынылып отырған таңдау курсы Қазақстан Республикасы мемлекеттік стандарты және жоғары сынып бағдарламасына сәйкес, жалпы білім беретін мектептің 8-сыныптарына арнайы құрастырылған.

«Функционалдық сауаттылықты дамыту» таңдау курсында орта буын оқушыларының психологиялық-педагогикалық және әдістемелік негіздері қамтылған. PISA халықаралық зерттеуінің оқу сауаттылығы бойынша түрлі тапсырмалары оқушының жеке ойлау қабілеттерін дамытуға бағытталған. Зерттеудегі шығармашылық тапсырмалар оқушыларға олардың өмірінде қандай рөл атқаратынын түсінуге көмектеседі. Оқу сауаттылығына білім алушының жазба жұмыстарды түсінуі және оларға рефлексия жасауы, өзінің мақсаттарына жету жолында олардың мазмұнын пайдалана алуы, білімінің дамуы және қоғамдағы өмірге белсене қатысу мүмкіндігі жатады. Оқығанын өмірлік мақсаттарға қолдана алу түсінігі мен қабілеті бағаланады.

Бұл мақсатқа жету жолында бағдарламаның жұмысының жүйесін түсініп, құру қажет.

Нақты басшылыққа алынатын сапалар:

— логикалық ойлау;

— белсенділік;

— шығармашылық тұрғыда ойлау;

— шешім қабылдай алу;

— қорытынды жасай білу.

Оқытудың белсенді формаларын, яғни оқушылардың қазақ тілі мен әдебиет пәніне ынтасын арттырып, сабақты қызықты және мазмұнды өткізетіндей, ойлау қабілеттерін дамытатындай, оқушы ізденісіне жол ашатындай төмендегі әдіс- тәсілдерді қолдануға болады:

— оқу жұмысының топтық түрлері;

— дамытушы оқытуға арналған ойындар;

— оқушылардың шығармашылық мүмкіндігін тудырып, қабілеттерінің жан-жақты дамуына ынталандыруды көздеген әртүрлі әдіс-тәсілдерді қолдану: пікірталас сабағы, ойын сабақтары, проблемалық сабақтар, викторина сабағы.

Ең бастапқы кезең мен соңғы нәтижеге дейін оқушылардың бойына қызығушылық пен ынтаны сақтап қалу қажет.

Сонымен қатар, түрлі көрнекілік құралдарын қолдану, сұрақ-жауап, талдау, жинақтау, ажырату, тақтаға жазу, айтқан ойды мысалдармен дәлелдеу, сөздікпен жұмыс, проблемалық сұрақтарға жауап беру, нақтылы және жалпылама тапсырмалар беріп, шағын шығармашылық жұмыстарды орындату, оқушының бірін-бірі сынауы, өзіндік пікір білдіруі, баяндама жасауы, ғылыми зерттеу жазып қорғауы және алуан түрлі әдіс-тәсілдерді қолдануы керек. Осындай әдіс-тәсілдерді түрлендіріп, жүйелі түрде пайдаланған мұғалімнің шәкірттері шығармашылықпен жұмыс істеуге тез дағжыланады.

Бағдарламаның мақсаты:

Функционалдық сауаттылықты дамыту үшін білім алудағы қажеттілікті күнделікті қолдану, сапалы оқыту, оқытудың озық технологияларын тиімді пайдалану жолдарын меңгеру. Зияткерлік, рухани, адами тұрғысынан дамыған, әлемдегі әлеуметтік өмірге бейімдеу.

Бағдарламаның міндеттері:

Білім берудің жаңартылған жағдайында оқушылардың функционалдық сауаттылығын қалыптастыру;

Оқушылардың сыни ойлауының қалыптасуына бағытталған түрлі әдіс- тәсілдерді жобалап нәтижеге бағыттау, оқушылардың оқу-танымдық қызметін жоспарлау дағдыларын қалыптастыру;

Оқытуды бағалаудың әртүрлі тәсілдері және түрлерімен таныстыру;

Оқушылардың тілдік бірліктерді жұмсаудағы эстетикалық талғамдарын қалыптастыру.

Күтілетін нәтиже:

Функционалдық сауатты оқушылар рухани бай, кітап оқуға құштар, ұлттық құндылықты бағалай біледі;

Келешек өмірге дайын, өмірде табысқа өздігінен қол жеткізе алады;

Бәсекелестіктің озық нышандарының бірі сауатты тұлға болып қалыптасады;

Болашақтың бүгінгіден де нұрлы болуына ықпал ететіндей алған білімін практикада қолдана алады.

2.1. Авторлық бағдарламаның

тақырыптық жоспары

8- сынып

р/с

Тақырыптық жоспар

Сағат саны

Қолданылатын

әдіс –тәсілдер

Кіріспе. Функционалдық сауаттылық туралы

түсінік.

І бөлім мәтінмен жұмыс

Мәтінмен жұмыс (кіріспе сабақ)

«Жүгіріп диктант жазу» әдісі,

«Мәтінмен жұмыс» әдісі

Мәтіннен негізгі идеяны табу

«Болжам кестесі» әдісі

Мәтінге сүйеніп диалог құрастыра білуге дағдыландыру

«Болжау» стратегиясы

Мәтіннен түсінгеніне сүйеніп, ой қорыта білуге дағдыландыру

«Жағдаяттық жаттығулар» әдісі

Берілген жоғары-төмен дәрежелі сұрақтарға жауап беру

«Үш қадамды сұқбат» әдісі

Мәтіннің жанрлық ерекшелігін ажырату

«Тұжырым кестесі» әдісі

Мәтін бойынша сұрақтар құрастыра білу

«Орынсыз жауаптар» әдісі

Мәтіндерге салыстырмалы анализ жасау

«Концептуалды кесте» әдісі

Мәтіннен ақпаратты анықтау

«Жоба әзірлеу» әдісі

Мәтіннің жалғасын құрастырып жазу дағдыларын қалыптастыру

«Екі түрлі түсініктеме күнделігі» әдісі

Қорытынды тапсырмалар мәтіндерді талдау

«Түсін мені» әдісі,

ІІ бөлім Эссе жазу дағдыларын дамыту

Эссе жазу дағдыларын қалыптастыру

Эссенің құрылымымен таныстыру

Эссе жазу «Анаға сағыныш»

Эссе жазу «Көп тіл білу заман талабы »

Эссе жазу «Елімнің бақытын тербеткен тәуелсіздік»

ІІІ бөлім Көркем шығарманы талдау

Көркем шығармаға сатылай кешенді талдау жасау

«Бағыталған оқу» әдісі

Көркем шығарманың тілін талдау

«INSERT» әдісі

Көркем шығармадағы образын талдау

«Данышпан үкілер» әдісі

Шығарма үзінділерімен жұмыс

«Тұжырымдамалық кесте» әдісі,

Шығарманың тарихи және көркемдік құндылығын талдау

«SWOT талдау» әдісі,

«Ұқсастық пен даралық» әдісі

Әдеби шығарманың композициясын талдау

Сатылай кешенді талдау

Шығарманың көркемдік ерекшелігін талдау

«Соңғы сөйлемді мен айтамын» әдісі

Шығармадағы кейіпкерлердің образын талдау

«Әдебиет лотосы» әдісі

Көркем шығарманың тілін талдау

«Оқиға картасы» әдісі, «Әдеби шеңбер» әдісі

Шығармадағы кейіпкерлер бейнесі салыстыра талдау

«Кейіпкерлер әлемі» әдісі

Шығармадағы әдеби-теориялық ұғымдарды талдау

«Көркем шығарманы сатылай кешенді талдау» әдісі

Шығармадағы кейіпкерлерді өзара салыстыра отырып, тарихи және көркемдік құндылығын бағалау

«Балық қаңқасы» әдісі, «Оқиға тауы» әдісі

Көркем шығарманы стилистикалық тұрғыдан талдау

«Оқиға картасы» әдісі

Шығармашылық жұмыс

«Қатені тап» әдісі, «шындық па, жалған ба?» әдісі, «SWOT талдау» әдісі

2.2. Авторлық бағдарламаның мазмұны

Кіріспе. Функционалдық сауаттылық туралы түсінік.

(1 сағат)

«Функционалдық сауаттылық» ұғымы алғаш рет өткен ғасырдың 60-шы жылдары ЮНЕСКО құжаттарында пайда болды және кейіннен зерттеушілердің қолдануына енді. Функционалдық сауаттылық, кеңінен алғанда, білім берудің (бірінші кезекте жалпы білім беруді) көп жоспарлы адамзат қызметімен байланысын біріктіретін тұлғаның әлеуметтік бағдарлану тәсілі ретінде түсіндіріледі.

І бөлім Мәтінмен жұмыс (12 сағат)

Мәтіннің құрылымы туралы түсінік беру. Тақырыбы мен айтылатын негізгі ойды анықтап, талдау. Көтерілген мәселені, жанрына қарап не туралы ой қозғалғанын анықтау. Мәтіннің құрылысын талдау. Тақырыбы, идеясы, абзац туралы түсінік. Мәтінді талдау арқылы ауызша және жазбаша дағдыларын қалыптастыру. Мәтіндерді түрлі әдіс - тәсілдер арқылы талдау. Мәтіндерді талдау арқылы сөйлеу қызметінің төрт дағдысын (тыңдалым, айтылым, оқылым, жазылым) қалыптастыру. Тірек сөздер арқылы болжам жасау, нақты ақпаратты

ІІ бөлім Эссе жазу дағдыларын дамыту (6 сағат)

1.Эссе жазу туралы жалпы түсінік беру .

2.Эссенің құрылымымен танстыру.

3.Кіріспе бөлім, негізгі бөлім, қорытынды бөлім.

4. Эссе жазу «Анаға сағыныш» тақырыбында эссе жазу.

5. Эссе жазу «Көп тіл білу заман талабы» тақырыбында эссе жазу.

6. Эссе жазу «Елімнің бақытын тербеткен тәуелсіздік» тақырыбында эссе жазу.

ІІІ бөлім Көркем шығарманы талдау (15 сағат)

Көркем шығарманы талдау (6 сағат)

Композиция – көркем шығармадағы элементтердің, құрамдас бөліктердің, образдардың белгілі бір тәртіппен, рет-ретімен, жүйелі талдау.

Көркем шығармада қандай мәселе көтерілгенін, оны автордың неге көтергенін түсіну үшін «Еңілік –Кебек» дастанынан үзінді алып талдау.

Сыртқы композиция компоненттерін анықтау

Сюжет пен фабуланың құрылымын талдау

Идеялық-тақырыптық жүйенің композициядағы қызметін

Образдар қатары мен құрамының жүйесін айқындау

«Бақытсыз Жамал» романы арқылы шығармадағы эпизодтар мен тарихи құндылықтарды талда.

Шығармадағы кейіпкерлер образын талдау (7- сағат)

Кейіпкерлер бойындағы жағымсыз қылықтарды талдау. Кейіпкерлерді шынай өмірмен салыстыра бағалау.

Әңгімені іштей оқу арқылы әр бөлімге ат қойғызу, оны талдау және жоспар құрғызу.

Жоспар бойынша әңгімені мазмұндап айтқызу.

Шығармадағы кейіпкерлердің іс-әрекеті арқылы мінездеме жасату.

Шығарма оқиғасының бастауын, байланысын, өрбуін, дамуын, шарықтау шегін, шешімін

Оқушыларға арналған шығармашылық жұмыстар орындату. (2 сағат)

2.3. Авторлық бағдарламаның теориялық бөлімі

1. Функционалдық сауаттылық ұғымы

Функционалдық сауаттылық дегеніміз не Бұл сұраққа мынандай деректер келтіруге болады.

ХХ ғ. 60-70-жылдары орын алған әлемдік білім дағдарысы халықтың функционалдық сауаттылығына ауыр да, қатал әсерін тигізді. Мамандардың айтуынша, тіпті бұл дағдарысқа міндетті білім алу шарасы ғасыр бойы жүргізіліп келе жатқан дамыған елдер де ұшыраған.

Ресми дерек 1990-жылдары АҚШ-та 25 миллион функционалдық сауатсыз адам тіркелгенін көрсетті. Ал 2007 жылы АҚШ-тың Ұлттық комиссиясы төмендегідей сандық мәлімет келтірген: ересек американдықтардың 23 миллионы сауатсыз болса, оның ішінде 40% – жастар.

2009 жылы Еуропалық Одақтың мәлімдеуінше, Польша мен Германиядағы мектеп жасындағы балалардың 40% әдеби мәтінді түсінуге қиналатындығы дәлелденген. Бұлар мектептен білім алса да, қызмет жасауға келгенде қарапайым жазу үлгісін білмейтіндігін көрсеткен. Тіпті олар әр түрлі жағдайда кездескен бланкіні толтыра алмай, ондағы ақпараттың мәнісін түсіне алмапты. Бір қызығы, олар теледидарда не айтылып жатқанын, жалпы айтқанда, күнделікті өмірдің есебін білмейтін болып шыққан. Соның салдарынан жұмыссыздық, өндірістегі апат, жазатайым оқиғалар, жарақат алулар көбейіп кеткен. Жалпы, барлық зерттеушілердің болжамы бойынша адамдардың сауатсыздық деңгейінің төмендеуі, оларға дұрыс білім беріп, тиянақты оқытпаудан, оқырман болуға үйретпеуден болған көрінеді. Сақтанбау, ұқыпсыздық, байқаусыздық, апаттар: мұның бәрі ережені дұрыс оқымағандықтан, түсінбегендіктен, санаға сіңірмегендіктен орын алып отыр.

Қазақ маманы С. Раевтың ойынша, сауатсыздық дерті адамға кішкентай кезінен бастап жұғады екен. Әсіресе бүлдіршінді жазу мен оқуға баули бастаған 1-ден 3-сыныпқа дейінгі аралықта пайда болады. Яғни, үшінші сынып оқушысы ешқашан кітапханаға бармаса, оқулықтан басқа ешқандай кітап оқымаса, тағы бір ертеңгі сауатсыздың дүниеге келгені. Ғалымдардың айтуынша, 8-сыныптан бастап оқушылардың 60% өз бетімен жазып-оқуға деген ынтасы жоғалады екен. Тіпті түлектердің үштен бірінің оқуға мүлдем құлқы болмайтын көрінеді.

Осы мәселені анықтау күн тәртібіндегі негізгі мәселеге айналды. Сараптама нәтижесіне көз салсақ, бiлiм құрылымдарының білім алушыларды қоғамдық-шығармашылық өмiрге араласуына бағытталмағанын байқаймыз. Басқаша айтқанда, дәлел бар да, оны iске асыру жоқ. Содан болар Тұңғыш Президент – Елбасы Н. Назарбаевтың өзінің жыл сайынғы Жолдауында «функционалдық сауаттылықты арттыруды» негізгі тапсырма етіп жүктеуі бекер емес.

Елбасы айтқандай, «Білім беру тек қана оқытумен ғана шектелмей, оны керiсiнше, әлеуметтiк адаптация процесіне бейiмдеу қажет».

Сонымен, функционалдық сауаттылық дегеніміз не?

Функционалдық сауаттылық дегеніміз – адамдардың әлеуметтік, мәдени, саяси және экономикалық қызметтерге белсене араласуы, яғни бүгінгі жаһандану дәуіріндегі заман ағымына, жасына қарамай ілесіп отыруы, адамның мамандығына, жасына қарамай үнемі білімін жетілдіріп отыруы.

Ондағы басты мақсат жалпы білім беретін мектептерде ҚР зияткерлік, дене және рухани тұрғысынан дамыған азаматын қалыптастыру, оның әлемде әлеуметтік бейімделуі болып табылады.

Функционалдық сауаттылықты қалыптастыруда басшылыққа алынатын сапалар:

белсенділік;

шығармашылық тұрғыда ойлау;

шешім қабылдай алу;

өз кәсібін дұрыс таңдай алу;

өмір бойы білім алуға дайын тұруы болып табылады.

Функционалдық сауаттылықтың мазмұны

Функционалдық сауаттылықты сипаттамалық белгілері

Оқушылардың сыртқы ортамен қарым-қатынас жасау қабілеті;

Оқушылардың жеке бас қабілеттерін дамытудың тетігі;

Оқушылардың әлеуметтік дағдыларын дамытудың негізі;

Оқушылардың өзгермелі өмірге бейімделудің шарты;

Оқушылардың білім, білік дағдыларының құзыреттілікке ұласу жолы.

2. Мектеп оқушыларының функционалдық сауаттылығын дамыту бойынша ағымдағы жағдайды талдау