Ғабиден Мұстафин шығармасындағы кейіпкерлерді талдау

Ғабиден Мұстафиннің «Шығанақ» романындағы кейіпкерлер бейнесі

Жазушы өз заманының,өз дәуірінің төл перзенті болып саналады.Сол үшін ол қоғамның бүкіл болмысымен бірге өмір сүреді.Міне,Ғабиден Мұстафин – осындай өз дәуірінің ірі тұлғалы көреген жазушыларының бірі.

Ғабиден Мұстафиннің шығармаларының ішінде ауыл шаруашылығы

саласының еңбек адамдары жазушы шығармашылығында жақсы көрініс тапты.Алғашқы колхоздастыру дәуірінің тарихи кезеңдерін Шығанақ пен Олжабектің басынан кешкен оқиғаларын шындықпен суреттей отырып, «Шығанақ» романының сом тұлғалы кейіпкерлерін қалыптастырды. Бірі колхоздастырудан қорқып қашса,бірі сол шаруашылыққа мүше болып кіруге ұмтылады.

«Шығанақ» романында оқиға осылай басталып,мұнан әрі Шығанақтың іс-әрекеттері басқа кейіпкерлерді қамти отырып,жан-жақты ашыла түседі.Шығанаққа ерген Олжабек өзінің ауыр тағдырын жеңілдете білді.Отбасынан айырылған қасіретті күндер Шығанақтың қамқорлығы арқысында адал еңбектің майталманы болуына жәрдемдеседі.

Романда егін шаруашылығының мол өнім беретін түрі-тары өсіру.

Шығанақтың басшылығымен көркем бейнеде зергерлік сөз өнерін тудырады.

Қазақ әдебиетінде егін шаруашылығы жайлы көркем әдебиет «Шығанақ»

романына дейін Ыбырай Алтынсариннің әңгімелерінде ғана кездеседі.

Ыбырай Алтынсариннің «Қыпшақ Сейітқұл» әңгімесі осы саланың,

отырықшылықтың насихатталған алғашқы әдеби көркем нұсқасы болатын.

Міне,осы соқпақты ұлы жазушы Ғ.Мұстафин өз шығармаларына арқау ете білді.

Өндіріс тақырыбынан ауыл шаруашылығы тақырыбына қалам тартқан қарымды жазушы Ғ.Мұстафин «Шығанақ», «Миллионер» сияқты көркем туындыларды қазақ әдебиетінің алтын қазынасына қосты.

Біз жазушының шығармасы талдағанда,оның дәуіріне,өмір сүрген кезеңіне емес,әдеби көркемдігіне байланысты талдаймыз.Қазіргі осы дәуірімізде қоғамдық дамудың өзгерген сатысында Елбасымыз Қазақстанның ауыл шаруашылығына ерекше мән беріп отыр.2003-3005 жылдар аралығы,яғни үш жыл бойы, «Ауыл

шаруашылығы жылы» деп жарияланып,оған бүкіл халық назары аударылып,

өкіметтің қолдауына ие болады.

Жазушының көрегендігі осынау тарих тағылымымен сабақтасып,өзінің

өміршеңдігін дәлелдегендей болып отыр.Біз енді шығарманың өзіне тікелей тоқталып,талдай бастаймыз.

«Шығанақ» романы – кеңес дәуіріндегі колхоз құрылысының оқиғаларына арналған шығарма.Шығарманың негізгі тақырыбы- еңбек адамдарының сараң табиғатпен күресі.Күрес үстінде Шығанақ бастаған еңбек адамдары тары өнімін алуда бүкіл дүниежүзілік рекорд жасап,жаңалық енгізіп,ауыл адамдарының бұдан былай да ауқатты тұрмысқа жеткізу жолында еңбек етеді.

«Шығанақ» романында бір-біріне ұқсамайтын әр түрлі адамдар бейнесі бар.

Ауыл адамдарының көбі-қарапайым адамдар.

Романның басты кейіпкерлері Шығанақ,Олжабек,Жанбота,Амантайлар үнемі халық арасында көрінеді.Романның басты кейіпкері – Шығанақ атақты

диқаншы,тары өсірудің әйгілі шебері,ауыл шаруашылығының озат адамы.Жазушы Шығанақ бейнесін жасауда ешқандай жалған әсірелеуге бармайды.Романдағы Шығанақ – халықтың диқаншылық кәсібін бойына мол сіңірген тәжірибелі адам.Оқымаған,сауатсыз адамның егіншілік жайына келгенде кеудесі сара,білетіні көп.

Қазақтар ерте заманнан егіншілікті кәсіп еткен.Өйткені көршілес Орта және Орталық Азияның,Сібірдің,Қиыр Шығыстың отырықшы елдерімен қарым-қатынас жасаған кейбір қазақ рулары соларға еліктеп,өздері де егіншілікпен шұғылданған деген деректер бар.Бұған келтірер дәлеліміз Керей руларының ішінде «Тарышы» деген бір тармағының болуы.Бұларды сол көне заманда тары егуді кәсіп

еткендіктен, «тарышы» деп кетсе керек.Бертін келе Сырдария және Жетісу бойын мекендеген қазақтардың егіншілікпен шұғылданғаны рас.Қазіргі таңда Қызылорда облысының Сырдария,Шиелі,Жаңақорған аудандарының халқы аз көлемде тары өндірумен шұғылданады.

Романда Шығанақ-құрғақ сөздің,даудың адамы емес,істің адамы.Тар жол, тайғақ кешуде талмайтын,талпынғанын істемей тынбайтын жан.Машина сұрап,обкомға барған жолы айтқан бір сөзінде: «Әкемнің әкесі егінді кетпенмен алған.Әкем Берсе ағаш соқамен салды.Өзім темір соқаға түйе шығырды қостым.

Осының бәрі тарыны көп салып,көп алудың алға басқан амалы еді.Сонда

кетпеннен ағаш соқа,ағаш соқадан темір соқа көп бермеді ме?Бұл даусыз болса,енді машинаның көп беретіндігіне дауласу күлкілі емес пе?»- дейді.

Шығанақ болашаққа сенім білдіреді.Талабын іске асыруға бөгет болғандарға қарсы күресте өз ісіне сенеді,қайтіп қалар екем деген күдікке берілмейді. «Біздің жеріміз тым қатыгез,тым сараң.Бірақ бабын білгенге тым береген,тым мейірбан» дегенді ол үнемі батыл айтады.

Романда Шығанақты тәжірибе үстінде суреттеген көріністер де бар.Ол

шыққан тарыны аралап жүріп,тұқымға жарайды дегенін өз қолымен үгіп жинап алады.

«Тары құр көп салынғанымен көбеймейді.Бабын білу керек.Әуелі тұқымын сайлау керек.Ойылдың ақ тарысы әбден тазарған емес.Оның ішінде,міне, ағы да,ала бүйрегі де,қызылы да жүр.

Ең бітік шығаратыны ұйыспа келіп,дәні таза болады.Мен сол ұйыспасын іріктеп отырмын.»

Егістік жерге неше рет,қай мезгілде,қандай әдіспен су жібереді, осыны мөлшерлейді.Бірақ Шығанақ ғылымнан алыс,тек тәжірибенің ғана адамы емес.Ол тәжірибені ғылыммен жалғастыра пайдалануды дұрыс санайды.Шығанақ өз басының қамын ойлап қызмет істеп жүрген адам емес,оның ойлайтыны ел қамы,астықтың молшылығы.Елдің,халықтың тұрмысының жақсаруы үшін күреседі.Ол қасына Олжабек,Амантай,Жанбота сияқты ізбасарларын дайындайды.Осы кейіпкерлер арқылы Шығанақтың бейнесі жан-жақты ашыла түседі.Шығанақ сөздің ғана адамы емес,тікелей істің адамы болып көрінеді.

Шығанақтың еңбекқұмар,ізденгіштігі Ұлы Отан соғысы кезінде айқын

көрінеді.Науқастанып жүрсе де,белін мықтап буынып,таяғына сүйеніп,жұмыс басында жүреді.Жасы егде тартқанмен,қуаты қайтпаған тарышыны ауру меңдей

түседі.Асқынған ауру ешбір емге болмай,Шығанақты мерт қылады.Шығанақ елге табиғаттың сырын ашып береді.Ол өлгенмен,оның ісі тірі,заңды мұрагерлердің қолында әрі қарай жалғасын таба береді.

Олжабек бейнесі арқылы жазушы қазақ аулындағы беталысты түсінбеген,

жекешіл шаруаны суреттейді.Олжабек –ауылды кохоздастыру кезінде жаулардың сөзіне еріп,колхоздан қашып,өзінің жеке меншігін қорғаған шаруалардың бірі.

Колхоздан қашып жүргенде,Олжабек еңбек етуден,бейнеттен қашып жүрген жоқ.

Оның қорқып жүргені-екі жылқысы мен жалғыз түйесі.Жеке кәсіп жасауға үйренген шаруа бірігуден қорқады,колхоз бәрін тартып алады деп ойлайды. «Ортақ өгізден оңаша бұзау артық» деп түсінеді.

Олжабек –еңбекқор,істің көзін білетін,морт мінез,адал,момын,ұстамды,

үндемес берік кісі.

«Шіркін-ай,жаңағы бір егінді ұқсатып-ақ жыртқан екен,байқадың ба?

-Е,жақсы көрінеді.Бәрі көңіл қоюдан да ,әйтпесе оқуы бар деймісің оның.

-Егер жұрттың бәрі жаңағы шалдай пейілімен істесе,бұл колхоз дүрілдеп-ақ кетер еді.»

Бұл үзіндіден Олжабектің істің көзін білетін еңбекқор адам екенін

байқаймыз.

Колхоздан қашып,тау ішінде бес қарақшыға тап болып,бала-шағасынан

айырылып,бақытсыздыққа ұшыраған Олжабек Шығанаққа кездесіп,Құрман колхозына келеді.Колхозды жаулар жамандағандай емес екендігіне көзі жеткен Олжабек адал еңбегінің арқасында табыстарға да жетеді.