«Ғаламдық мәселе-шөлейттену.Қазақстан жерінің шөлейттенген аймақтары»

Жоспары:

І.КІРІСПЕ

ІІ.НЕГІЗГІ БӨЛІМ

2.1. Қазақстан Республикасының шөлейтті аймақтары

2.2. Шөлдену – ғаламдық экологиялық мәселе

ІІІ.ҚОРЫТЫНДЫ

3.1.Пайдаланған әдебиеттер

Кіріспе

Соңғы жылдары еліміздің жетекші экология мамандары, География және су қауіпсіздігі институты өзекті экологиялық мәселе – шөлейттенуге байланысты дабыл қаға бастағаны белгілі.Мен экологиялық мәселе­лер­мен көп жылдар бойы айналысып жүрген ғалым ретінде осыған қатысты өз ұстанымымды жеткізгім келеді.Әлбетте, шөлейттену – қазір­гі уақытта әлемнің барлық ел­дерінің жер өнімділігіне және азық-түлік қауіпсіздігіне бірінші дәрежеде әсерін тигізетін адам­заттың ең маңызды жаһандық проб­лемаларының бірі. Шөлейт­тену салдарынан болатын ауыл шаруа­шылығы өндірушілері табы­­сының жыл сайынғы шығы­ны миллиард­таған долларға баға­ланады. Айта кеткен жөн, ал­ғаш рет шөлейттену мәселесіне жұртшылық назары 1968-1973 жылдары ауған еді. Ол кездері Сахара шө­лінің оң­түс­тік аймақтары апатты құр­­ғақ­шылыққа ұрынып, салдарынан халық­тың едәуір бөлігі қырылып, ауыл шаруашылығы толықтай құлдырады.Қазақстанға келсек, бірқатар облыс­та атмосфералық құр­ғақ­шылықтың туындауынан табиғи жемшөп алқаптарының жойылуы, үй жа­нуарының өлімі және жабайы жануарлардың қырылуы бәрімізге ауыр тиеді. Аталған мәселемен осыған дейін кешенді айналысқан емеспіз.

Қазақстандағы шөлейттену мәселесін шешудің маңызын Мемлекет басшысы Қасым-Жомарт Тоқаев халыққа Жол­дауын­да айтты. Онда әлемде су ресурс­тарының жеткіліксіздігіне байланысты елі­мізде су үнем- ­ді­лігін жаңа технология­лар мен цифр­ландырудың көме­гі­мен арт­ты­ру қажет екені аталып өтілді. Су тап­­шылығы шөлейт­тенуге жол ашады. Бұл – аксиома.Әлемнің саяси картасында Қазақстан аумағы Орталық Азия құрлығының тере­ңінде орналасқандығы, 2 млн 725 мың шаршы шақырымды алып жатқаны, айқын аридті климатпен сипатталатыны, әлсіз ылғалдылығымен және респуб­ликаның едәуір бөлігінде шөл және шөлейт аймақтардың таралуымен ерекшеленетіні мәлім. Шөлейттену – адамның шаруашылық әрекетінің ықпалымен өсімдік жамылғысы сиреп, шөлге ұқсас ландшафттардың пайда болуы. Дүниежүз. климаттың өзгеруі мен оның қуаңдануының өсуіне байланысты Шөлейттену процесі қарқынды жүруде. Шөлейттену нәтижесінде биологиялық өнім мен түр саны азайып, топырақ құнарсыздана бастайды. Қазіргі кезде құрлық бетінің 1/3 бөлігінде топырақтың құнарлы қабатының жоғалу қаупі бар, ал оның әсерінен Жер шары халқының 1/5 зардап шегуі мүмкін. Соңғы 50 жыл бойында дүние жүзінде 800 миллион га-дан астам жер Шөлейттенуге ұшыраған. Мұның не

ІІ.НЕГІЗГІ БӨЛІМ

2.1.Қазақстан Республикасының шөлейтті аймақтары

Шөлейттің климаты құрғақ,тым континентті. Жауыншашын аз, жылдық жауыншашынның мөлшері 180-300мм аралығында. Көктемнің аяғы мен жаздың басында жауын-шашын мол түседі,кыста және жазда аз жауады.Жаз барлық жерде ыстық.Шөлейт зонасында жазда өзендердің көбінің суы тартылып, кеуіп кетеді. Қазақстанның 900 км солтүстіктен оңтүстікке, 3000 км шығыстан батысқа дейін алып жатыр. Бұл зона өзін ің өте құрғақтығымен ерекшеленеді. Жылдық жауын-шашынның орташа мөлшері 10-200 мм, ал судың булануы 10-12 есе жоғары. Қыстың өте суық айының температурасы орташа -5,15 С. Қар жамылғысы болымсыз 5-10 см. Жазғы температура +40-45 С дейін жетеді. Солтүстік бөлігінде шілденің орташа температурасы +25 С- ға дейін барады. Жердің шаңын көтеріп, жапырақтың үстінгі қабатын кептіріп соғатын жел де осы зонаға тән. Шөл және шөлейт зонадағы вегетациялық кезең орта есеппен 220-240 күнді құрайды.Әдетте бұл зона екі зонаға бөлінеді- солтүстік және оңтүстік. Экожүйенің мамандары бес ендік зонаға бөледі- солтүстік далаға айналған жерлер, орта, оңтүстік, құрғақ тау етегі және өте құрғақ тау етегі. Шөлдер рельефтердің ерекшелігімен ажыратылады. Қазақстанда құмды шөлдер көп ( Қызылқұм, Мойынқұм, Сары-Есік Атырау, Арла бойы

Құмды шөл өсімдіктері. Қазақстанның құмды шөлдерінің өсімдіктері бірқатар көп және әр түрлі болып келеді. Араларында қуыстары көп борпылдақ құмды топырақтан сутөмен қарай тез өтіп, тереңде тығыз тау жыныстарының үстінде жиналады; бұдан су өте алмайды.Әдетте, шөл жерлердің түні салқын, күні ыстық келеді. Соның салдарынан салқындаған құмның бетіне су буы тамшы түрінде шық болып түседі. Бұл су тамшыларынан құмды топырақ астында ылғал жиналады. Су мол болған жерде- өсімдік те көп болады. Қазақстанда құмды шөлдер көп, олар миллиондаған гектар жерді алып жатыр. Амудария мен Сырдарияның арасында Қызылқұм жатыр. Мұның солтүстігін ала Арал теңізінің жағалауларында Арал маңы құдары келеді; бұлардың арасындағы ең ірі участоктарын Үлкен және Кіші Борсықтар деп атайды. Одан да солтүстіктк Волга мен Орал өзендерінің аралығында Каспий маңы құмдары жатыр.Шу өзенінің төменгі ағысында Мойынқұм, ал Балқаш көлінің оңтүстік жағын және Іле өзенінің аяғын ала Тауқұм, Сарыесік Атырау деп аталатын Оңтүстік Балқаш маңындағы құмдар жатады. Көлемі кіші құмды шөлдер Орталық Қазақстан жерінде де кездеседі. Құмды өсімдік алдымен құм төбелер арасындағы ойпаттарда, беткейлерінде, содан кейін ғана құм төбелердің үс

2.2. Шөлдену – ғаламдық экологиялық мәселе

Бiрiккен Ұлттар Ұйымының Шөлейттенуге қарсы күрес жөнiндегi конвенциясының (бұдан әрі - Шөлейттенуге қарсы күрес жөніндегі конвенция) айқындауына сәйкес - шөлейттену "климаттың өзгеруі мен адам қызметiн қоса алғанда, әр түрлi факторлардың iс-әрекетi нәтижесiнде құрғақ, жартылай құрғақ және…