Генотип біртұтас жүйе тақырыбы бойынша 7-сынып сабағы

Күні:

Сынып: 10

Пәні: Биология

Сабақтың тақырыбы: Генотип – біртұтас жүйе. Хромасомалық және Цитоплазмалық тұқымқуалаушылық.

Сабақтың мақсаты:

Білімділік.Оқушыларға цитоплазмалық тұқым қуалау заңдылықтарын және түрлерін түсіндіру.

Дамытушылық. оқушылардың оқу материалдарының мазмұнын генетика

заңдылықтарын ғылми түрде түсіндіре алу, ойлау қабілетін дамыту

Тәрбиелік.Оқушыларды адамгершілікке тәрбиелеу

Сабақтың әдісі: СТО элементін пайдалану

Сабақтың пән аралық байланысы: генетика

Сабақтың көрнекілігі: сызба-нұсқа,трек-сызба

Сабақтың барысы:

І. Ұйымдастыру бөлімі.

а) сәлемдесу;

ә) оқушыларды түгелдеу;

б) сынып тазалығына көңіл бөлу;

ІІ Үй тапсырмасын тексеру .

1. Т.Морган қандай тәжірбе жасап,қандай заң ашты?

2. Тіркесіп тұқым қуалау не себепті бұзылады.?

3. Кроссинговер деген қандай құбылыс?

ІІІ Жаңа сабақ

Хромосомалық теория — тұқым қуалаушылықтың хромосомалық теориясы "тірі организмдерге тән тұқым қуалаушылық белгілер, яғни организмнің нәсілдік қасиеттері ұрпақтан ұрпаққа жасуша ядросы хромосомаларындағы гендер арқылы беріледі" деп тұжырымдайды. Хромосомалық теорияны тәжірибе жүзінде дәлелдеп, XX ғасырдың басында ашқан американ биологі Томас Хант Морган (1866-1945) мен оның шәкірттері Г. Меллер, А. Стертевант және т.б. еді. Т. Морган мектебінің ғалымдары жасуша ядросы хромосомаларындағы гендердің орналасу зандылығын зерттеу нәтижесінде Г. Мендель зандарының цитологиялық механизін ашып, табиғи сұрыптау теориясының генетикалық негізін жасады. Тұқым қуалаушылықтың хромосомалық теориясының негізгі қағидалары мынадай:

Гендер хромосомада бір сызықтың бойымен тізбектеле орналасқан. Әр геннің хромосомада нақтылы орны (локус) болады.

Бір хромосомада орналасқан гендер тіркесу топтарын құрайды. Тіркесу топтарының саны сол организмге тән хромосомалардың гаплоидты санына сәйкес келеді.

Ұқсас хромосомалардың арасында аллельді гендердің алмасуы жүреді.

Хромосомадағы гендердің ара қашықтығы айқасу жиілігіне тура пропорционал.

ХІХ ғасырдың соңында жасуша құрылысының зерттелуіне байланысты ядро мен оның құрамындағы хромосомалардың тұқым қуалаушылыққа қатысы бар екені анықталды. 1883 жылы бельгиялық зоолог Э.Бенеден мейоз процесіндегі редукциялық бөліну аталық және аналық хромосомалардың ажырауына байланысты деп жорамалдады. Мендель заңдарын кейін 1902—1903 жылдары В.Сэттон редукциялық бөліну және ұрықтану кезіндегі хромосомалардың тәртібі мен будан ұрпақтардағы белгілердің тәуелсіз ажырауының арасында байланыс бар екенін анықтады. Өзінің “Хромосомалар және тұқым қуалаушылық” деген еңбегінде хромосомаларды цитологиялық тұрғыдан алғанда Мендель анықтаған тұқым қуалау факторларының таралуына сәйкес келетіндігін көрсетті. 1905 жылы Э.Вильсон жынысты анықтаудың хромосомалық негізін сипаттады.

Ядродады хромосомадан тыс жерде болатын тұқым қуалау цитоплазмалық деп аталады. цитоплазмалык тұкым қуалау ядролық (хромосомалык) тұкым куалауға қарағанда аналык жолмен жүреді. негізін неміс ғалымдары К.Корренс пен Э.Баур (1908 ж.) салған.

Митохондрия арқылы тұқым қуалау. Митохондрия — жасуша-дағы тыныс алуға тікелей қатысы бар органоид Ол өзінін химиялык құрамы жағынан ядролық ДНҚ-дан өзгеше келеді.

Митохондриялык гендер (ДНҚ), негізінен, екі топ белгілерді анықтайды. Біріншісіне, тыныс алу жүйесінің жұмысына байланысты белгілер жатса, екіншісіне, антибиотиктер мен жасуша уына катыстылары жатады.

Осындай бактериялардың кейбіреуінде тыныс алу кемістігі анықталған. Ондай кемістік олардың митохондрияларының тұқым қуалайтын өзгеріске ұшырауына байланысты.Б.Эфрусси деген ғалым ашыту бактериясының мутациялық жолмен пайда болған тыныс алу кемістігі бар өте ұсақ колония түзетін штамын тапкан.…