География сабақтарындағы шығармашылық қабілет туралы мақала

Шымкент қаласы Әл Фараби атындағы №113 жалпы орта мектептің география пәні мұғалімі Ахмедов Бахтиёр Тойчибаевич

География пәні сабақтарында оқушылардың шығармашылық қабілетін дамыту

“Ұстаз” жаратылысынан өзіне айтылғанның бәрін жете түсінген, көрген, естіген және аңғарған нәрселерін жадында жақсы сақтайтын, бұлардың ешқайсысын ұмытпайтын алғыр да аңғарымпаз ақыл иесі, мейілінше шешен, өнер-білімге құштар, аса қанағатшыл, жаны асқақ және ар-намысын ардақтайтын, жақындарына да жаттарына да әділ...., жұрттың бәріне... жақсылықпен ізгілік көрсетіп, қорқыныш пен жасқану дегенді білмейтін батыл, ержүрек болуы керек.

Әл-Фараби

Елiмiздің стратегиялық мақсат-міндеттерін шeшу жолында қоғамның дaмушы қaтaр білім беру жүйесі де жетіліп, дамып отыруы керек. Жас ұрпаққа сапалы білім мен ұлағатты тәрбие беру мақсатында мектеп реформасына өзгерістер енгізілуде. Әp елдің даму деңгейі оның табиғи байлықтарымен емес, оның интелектуалдық және шығармашылық потенциалымен, ғылым мен өндірісте технологияларды жете меңгеріп оны ендіре білуіне байланысты.

Қaзaқстан Pеспубликасының бүгінгі таңдағы білім жүйесінің негізгі стратегиялық мақсаты: жоғары білімді, бәсекелестікке қабілетті, шығармашыл жеке тұлғаны қалыптастыру. Сондықтан педагогикалық үрдістегі басты міндет білім дамытушылық сипатта болуы тиіс. Көптеген педагог-психологтар оқытудың дамытушылық рөлін зерттеп, оны ғылыми түрде жаңа әдіс-тәсілдерді пайдалану арқылы жетілдіруге атсалысуда. Осыған орай Ж.Қараев, М.Монахов, Ф.Я.Вассерман, М.Жанпейісовалардың жаңа технологияларын толық меңгеріп, тиімді пайдалана білген жөн. Шәкірттің білім дәрежесіне қарап, ұстазын бағалауға болады деген ұлағатты сөз бар.Әрбір ұстаз кәсіптік білімін шыңдай түсетін, сондай-ақ білім берудің жаңа технологияларын тиімді пайдалана алатын, өзінің нақты мақсатын айқын көре алатын әлемдік ақпараттық қоғамның толыққанды мүшесін қалыптастыра алатын кәсіби шебер болуы керек.

Қазіргі кезде білім берудегі негізгі мақсат – жан-жақты білімді, өмір сүруге бейім, іскер, өзіндік ой талғамы бар, адамгершілігі жоғары, қабілетті жеке тұлғаны қалыптастыру.

Оқушылaрдың білім сапасын көтеру әрбір сабақта қолданатын оқытудың жаңа формалары мен техникаларыоқушылардың пәнге деген қызығушылығы, ізденімпаздығын байқау қабілеттерін жетілдіруге, білім сапасын көтеруге мүмкіндік береді. Жаңа технологияларды оқытудағы негізгі мақсат баланың ашылмаған қабілетін ашу дамыта оқыту белсенділігін, арттыру өзіне деген сенімін арттыру, іздендіру қосымша пәнге қызығушылығын арттыру. Мұғалімнің міндеті пәннің ғылыми сипатын арттырып , білім беруде тек мәлiмет жиынтығын меңгертумен шектелмей, терең білімді, ізденiмпаз, баpлық іс-әpекеттерде, шығармашылық бағыт ұстанатын, сол тұрғыдан болмысын таныта алатын жеке тұлға тәрбиелеу. Мұның бәрін жүзеге асыратын мұғалім сабақтың сапалы болуының толып жатқан шарттары, әдіс тәсілдері бар. Соның бірі - оқушылармен жүргізетін шығырмашылық жұмыс. Шығармашылық дегеніміз - адамның белсенділігі мен дербес іс-әрекетінің ең жоғары формасы. Ж. Дистервег «жаман мұғалім ақиқатты өзі айтып береді, ал жақсы мұғалім оқушының өзін ізденуге жетелейді» - дейді.

Шығармашылық іс әрекеттерді дамыту арқылы оқушылар бойында мынадай қасиеттер қалыптасады:

бір-біріне жолдастық, достық қарым-қатынасы арта түседі.

Бір-біріне бар ынта-жігерімен көмектеседі.

өз білімімен жолдастарының білімін саралай бағалай білуіне толығырақ мүмкіндік туады.

Оқушылардың өзіндік шығармашылығын байқатады.

Жаңа тақырыпты оқушылар шығармашылық ізденіс үстінде өздігінен меңгереді, көптеген қосымша әдебиеттермен жұмыс жасайды.

Оқушының өз бетімен жұмыс істеуі, баланың мінез-құлқына, яғни тиянақтылыққа тәрбиелеп, жауапкершілігін оятады.

Балаға тиянақты білім беру арқылы шығармашылық пен ізденімпаздыққа баулу әрбір пән мұғалімінің міндеті. Бұл тұлғадан алғанда менің мақсатын, оқушыларға үздіксіз білім алуға, өз беттерімен білім жинақтап өмірге бейімделуіне жағдай жасау. География өте қызықты, жан-жақты пән. Оқушылар бойында пәнге деген қызығушылығын ояту мақсатында мынадай әдіс-тәсілдерді қолданып жүрмін.

Махмудовтың проблемалық әдісі.

Мәселен, тақырып бойынша сұрақ қою, жаңа сабаққа бала ойын аудару, ал соңында эвристикалық әділ қолданылады, яғни оқушының өзіне ереже шығарту арқылы сабақ қорытылады.

Мысалы:

Ауаның жер бетіне таяу қабаты көп жылынып ,биіктеген сайын неге төмендейді? Себебі

Немесе

Таудың басы күнге жақын,бірақ неге тау басында қар мен мұз жатады үнемі

Себебі.

2.Жұптық оқыту әдісі.

Баланы бір-біріне тексерту, бірінің білім деңгейін біріне бағалату,яғни оқушыларды өзара байланыстыру мұны 9-10 сыныптарда,кескін картамен жұмыс істеу кезінде «өзіңді-өзің және жолдасыңды тексеру » тапсырмаларында іске асыруға болды.

3.Көп деңгейлі тапсырма беру әдісі.

Оқушының қабілетіне байланысты жеке де жалпылама да жүргізуге болады.Бұл әдісті Қазақстанда өңдеп, зерттеуші- Ж.Қараев.

Деңгейлеп-саралап оқыту технологиясы 1998-1999 оқу жылынан бастап мектептің барлық сатысына,барлық пәндерге еніп,оқу үрдісін жандандыруға үлкен үлес қосып келеді.

Профессор Ж.Қараевтың деңгейлеп-саралап оқыту технологиясы жаңаша өзгерген мақсатпен оқушылардың өздігінен танып, іздену іс-әрекеттерін меңгертуді талап етеді. Бұл технологияда бірінші орында оқушы тұрады және өз бетімен білім алудағы белсенділігіне назар аударады.

Оның 4 деңгейлі әдіс бөлімі бар.

Оқушылық деңгей

Алгоритмдік деңгей

Эвристикалық деңгей

Шығармашылық деңгей.

1-деңгей.

Сабақта қандай оқушы болмасын жақсы оқитынына қарамастан жұмысты І деңгейден орындайды. І деңгейді орындаған оқушы «3» деген бағамен бағаланады Әр бір оқушы І деңгейді орындауға міндетті және одан жоғары деңгейдегі тапсырмаларды орындауға құқылы.

Жаттап алуға лайықталған болуы керек;

Алдыңғы сабаққа жаңадан меңгерілген білімнің өңін өгертпей қайталап, пысықтауына мүмкіндік беруі тиіс.

Тапсырмлар жаңа тақырып үшін типті және өмірмен байланысты болуы керек.

2-деңгей.

1. Өтіп кеткен материалды реттеуге және жүйелеуге берілген тапсырмалар, яғни, бұрынға тапсырмаларға ұқсас бірақ оларды орындау үшін алғашқы алған білімдерін түрлендіріп пайдалану қажет болады.

2. Оқушының ойлау қабілетін жетілдіруге берілетін тапсырмалар. Оларда біздің ұлттық ерекшелігіміз ескеріліп, танымдық және үйретілімділік маңызы болуы шарт. Бұлар ребустар мен сөзжұмбақтар.

3-деңгей.

1. Танымдық іздену /эвристикалық/ түрдегі тапсырмаларды орындау барысында оқушыларға жаңа тақырып бойынша меңгерген алғашқы білімдерін ( заңдарды шығару анықтамалар, формулалар жаттау тсс) жетілдіріптереңдетумен қатар, тағы да жаңа білім меңгеріп өзі үшін жаңалық ашуы тиіс. Мұндай жұмыс анализ бен синтез және салыстыру арқылы негізін анықтау, қорытындылау сияқты ой жұмыстарын қажет етеді.

2. Өмірден алынған мәліметтер негізінде диаграмма, графиктер салу, жергілікті жағдайда өлшеу жұмыстарынжүргізу, көрнекі құрал дайындауға берілетін тапсырмалар.

4-деңгей.

1. Оқушылардың жинақталған өмірлік тәжірибесі мен қалыптасқан ұғым-түсініктерінің, қиялы мен белсенді ой еңбегінің нәтижесінде жаңашы дүние жасап шығару.

2. Олимпиадалық есептер, тапсырмалар.

3. Берілген тақырыпқа өз бетімен реферат, баяндама дайындау.

Демек, бұл тапсырмалар – оқушылардың біліктігі мен дағдыларын қалыптастыру және оны бағалау деңгейі болады.