Гүлнар Салықбайдың аудармалары 11 сыныпқа арналған мақала

ГҮЛНАР САЛЫҚБАЙДЫҢ АУДАРМАЛАРЫ

Марина Цветаева өзге ақын-жазушыларды жан-жүрегімен ұнатып, қастер тұтып, сүйінішін жырмен өрнектеп өткен ақын. Қазақ әдебиетіне Цветаева жырларын Гүлнар Салықбаева қазақы өлең патшалығына оның көркемдік иірімін, ырғақ-күйін аудартпай жеткізді. Гүлнар Салықбаева Марина Цветаеваның тұпнұсқадағы «Моим стихам, как драгоценным винам,/ Настанет свой черед» деген тұлғалық «менін» – «Жырларымның – жазған бала жасымнан, / Байлығымның бағалы, / жырларымның – / шаң қабаты жасырған / ашылады бағы әлі…» деп аударды. Гүлнар Салықбаева шараптың қазақы ұғымдағы «бағы ашылумен» деген сөзімен ауыстырған.

Гүлнар Салықбаева Мария Цветаевадан таңдап, талғап, іріктеп өз жанына қонатын жырларын аударған. Гүлнар Салықбаеваның Мария Цветаевадан аударған өлеңдері не адамгершілік тақырыбына байланысты жаман мінез-құлықты шенеу, жақсылыққа үндеу, не патриоттық үлкен идеяны көксеген өлеңдер, не терең ой - философия, не үздік көркем өлеңдер болып келеді. Сондықтан ұлы ақындардың өлеңдеріндегі идеялық-мазмұндық ұқсастықтар мен көркемдік бояу нақыштары жүрекке жағымды юолып келеді. Мария Цветаева поэзиясында А.С.Пушкин ықпалы орасан. Оның «Плач Ярославны» атты жоқтау өлеңі Пушкиннің «Ворон к ворону летит…» атты шотланд халық балладасынан еркін аудармасына стильдік жағынан туыс болып келеді. «Тырс-тырс етіп жаңбыр жауса..», «Сыған тойы», т.б. өлеңдерінде Пушкиннің әсері сезіледі.

Гүлнар Салықбаева Мария Цветаеваның өлеңдерін аса бір ұқыптылықпен әрі ерекше сүйіспеншілікпен аударды. Әсіресе «Парижде», «Жұмақта», «Дұға», «Өтірік иесі...», «Күн жалғыз-ақ», «Ұлы петр менсінбеген қалада», «Менен кейінгі әйелге», «Ұшып жатыр жапырақтар» т.б. М. Цветаева шығармаларының ең үздігін алып аударған.

Гүлнар Салықбаева М. Цветаеваның өлеңдерін аудару барысында әлеуметтік-эстетикалық танымы мен шығармашылық нысанын білдіретін ұғымдардың аттарын аударуда ықшамдау принципін ұстанады. Түпнұсқаның негізгі мазмұнын, мағыналық өзегін сақтап, автордың ойын жинақтап жеткізеді. Мұндай сипатты аудармада түпнұсқа мәтіндегі тікелей аударуға болмайтын ұғымдарды сөзбе-сөз немесе сипаттай аударады. Түпнұсқада үлкен мағыналық жүк көтеріп тұрған мұндай тілдік құралдардың сөзбе-сөз аудармасы аударма мәтіні жүйесіндегі «бөтен сөзбен былғануына» алып келеді. Осы тұрғыдан келгенде, аудармада ықшамдау, жинақтау принципін қолдану да бір жағынан тиімді және мұның өзі айтарлықтай шығармашылық нәтижеге алып келетінін біз Г. Салықбай аудармаларынан байқауымызға болады.

Гүлнар Салықбай аудармаларындағы мазмұны дәлме-дәл аударылған «Парижде» («В Париже»), «Жұмақта» («В раю») деген өлеңінің көлемдері екі тілде де 16 жолдан. Бұлай аудару үлкен шеберлікті танытады. Айта берсек, Г. Салықбай аудармалары шетінен асқан талант иесі екенін дәлелдейді.

Мәтіндерді салыстыратын болсақ.

Түпнұсқада:

Солнце – одно, а шагает по всем городам.

Солнце – мое. Я его никому не отдам.

Ни на час, ни на луч, ни на взгляд. – Никому. Никогда!

Пусть погибают в бессменной ночи города!

Аудармада:

Күн жалғыз-ақ,

Қалада жүр ол арман.

Күн – менікі,

Оны ешкімге бере алман.

Оны берер құдірет жоқ менде енді,

Күйдірсе де бет-жүзімді, кеудемді!

Аударманың сәттілігін айтпаса да түсінікті. М. Цветаеваның ойы, көңіл-күйі аудармада анық, дәл түпнұсқадағыдай. Г. Салықбай «Ни на час, ни на луч, ни на взгляд. – Никому. Никогда! Пусть погибают в бессменной ночи города!» – «Оны берер құдірет жоқ менде енді, Күйдірсе де бет-жүзімді, кеудемді!» деген тармақтың да баламасын ұйқасқа қарай да, мағынаға қарай да тауып қолданған.

Марина Цветаева шығармашылығында Пушкин, Блок сияқты биік стиль элементтеріне еліктеп, афоризмдерді жырына енгізсе, Г. Салықбай аудармаларында мұндай ереуілді әуендер кездеспейді. Мысалы, «Парижде» өлеңіндегі Г. Салықбай дәл бере білген тұстардан үзінді келтірсек:

Дома до звезд, а небо ниже,

Земля в чаду ему близка.

В большом и радостном Париже

Все та же тайная тоска –

дегенді Г. Салықбай былай аударған:

Үйлері көк тіреп, аспаны аласа

Сырласқан жердегі өмірмен,

Сауықшыл, көңілді Парижде тамаша

Белгісіз сағыныш кетпейді көңілден.

Г. Салықбай өзінің аудармасында ақынның ойын, жан-сезімінің сәулесін, құбылысын еркін түсініп жеткізіп бере алған. Мұнда «Земля в чаду ему близка» сөзін «Сырласқан жердегі өмірмен» деп сәтті қолданған.

Г. Салықбай аудармаларын негізінде екі түрлі деуге болады. Біріншісі - дәлме-дәл аударма, екіншісі - еркін аударма. Дәл аудармалары шумақ, бунақ, буын ұйқастарына қарай өзара және екіге бөлінеді. Кейбір өлеңдерді аударғанда Гүлнар Салықбаева шумағын да, ұйқас түрлерін де берік сақтайды. Орыс өлеңдерінің ырғақ, буындары қазақ өлең буындарына дәл келе бермейді. Өйткені орыс өлеңі - тоникалық…