Ғылыми зерттеу негіздері мен академиялық жазылым

Қазақстан Республикасы Ғылым және жоғары білім министрлігі

«Ғұмарбек Дәукеев атындағы Алматы энергетика және байланыс

университеті» коммерциялық емес акционерлік қоғамы

З.С. Советова

ҒЫЛЫМИ ЗЕРТТЕУ НЕГІЗДЕРІ ЖӘНЕ АКАДЕМИЯЛЫҚ ЖАЗЫЛЫМ

Барлық білім беру бағдарламалары тобында оқитын студенттерге арналған

оқу құралы

Алматы, 2022

ӘОЖ 001 (075.8) КБЖ 72 я73 С 58

Пікір берушілер: Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университетінің профессоры,

филология ғылымдарының докторы

О.С. Жұбай, Ахмет Байтұрсынұлы атындағы Тіл білімі институты Тіл тарихы және түркітану бөлімінің меңгерушісі, филология ғылымдарының кандидаты

А.А. Сейтбекова, Ғұмарбек Дәукеев атындағы Алматы энергетика және байланыс

университетінің доценті, филология ғылымдарының кандидаты

М.Қ. Нұрмаханова

Ғұмарбек Дәукеев атындағы Алматы энергетика және байланыс университетінің Ғылыми кеңесі басуға ұсынды (28.06.2022 ж. №15 хаттама).

Ғұмарбек Дәукеев атындағы АЭжБУ 2022 ж. қосымша әдебиеттер басылымдарын шығарудың тақырыптық жоспары бойынша басылады, реті 50.

Советова З.С. С 58 Ғылыми зерттеу негіздері және академиялық жазылым: барлық білім беру бағдарламалары тобында оқитын студенттерге арналған оқу құралы / З.С.Советова. – Алматы: АЭжБУ, 2022. – 200 б.: кесте – 11, әдеб. көрсеткіші – 22 атау.

ІSBN 978-601-358-029-6 Оқу құралында академиялық мәтін құрастырудың жолдары мен зерттеу әдістері көрсетіліп, ғылыми-зерттеу жұмыстарын дайындау, жазу, ресімдеу кезеңдері, мәліметтерге талдау жасау, ғылыми мақалалар мен баяндамаларды, курстық жұмыстар пен дипломдық жобаларды дайындау, ресімдеу сынды мәселелер жан-жақты сипатталған. Сонымен қатар тақырыптарды пысықтауға арналған жаттығулар, тест тапсырмалары мен бақылау сұрақтары берілген.

Оқу құралы техникалық жоғары оқу орнының барлық білім беру бағдарламалары тобында оқитын студенттерге арналған.

ӘОЖ 001(075.8) КБЖ 72 я73

ІSBN 978-601-358-029-6 © АЭжБУ, 2022

Советова З.С., 2022

Алғысөз Қазіргі таңда барлық деңгейдегі білім сапасына қойылар талап күн сайын артып келеді. Осыған байланысты соңғы жылдары елімізде сапалы білім беру мәселесіне басымдық беріліп отыр, себебі ХХІ ғасырдың стратегиялық ресурсы адамның алған академиялық білімін сауатты қолдана білуі болып табылады. Еліміздегі жоғары оқу орындары әлемдік үлгіге көшумен қатар, ондағы озық білім беру мазмұнына қарай көше бастады. Осы тұрғыда «Ғылыми зерттеу негіздері және академиялық жазылым» пәнін оқыту ісі қолға алына бастады. Бұл дұрыс жазуға ғана емес, жиі кезігетін плагиат жасау сынды жайттардың да алдын алуға септігін тигізеді.

Еліміздің көптеген жетекші жоғары оқу орындарының ұзақ тәжірибесі жоғары білікті мамандарды дайындаудағы тиімді тәсілдерінің бірі студенттерді оқу кезеңінде ғылыми-зерттеу жұмыстарына тарту болып табылатынын көрсетті. Бұл өз кезегінде алған білімдерін ғана емес, сонымен қатар оларды тереңдету мен практикалық бекіту қажеттілігін талап етеді.

Жоғары оқу орындарында оқулықтарды оқу кезінде алынған мәліметтерді дәстүрлі түрде зертханалық жұмыстарды орындау барысында және семинар сабақтарында орындау жүзеге асырылады. Алайда осындай әрбір сабақтың немесе зертханалық жұмыстың жан-жақты әдістемелік әзірлемелері көп жағдайда студенттерден соңғы нәтиже алу үшін жұмыстың әдістемелік ойластырылған кезеңдерінің анағұрлым немесе аз нақты орындалуын талап етті. Алынған білімді практикалық бекітудің бұл түрі, әрине, белгілі бір нәтиже берді, бірақ студенттерден шығармашылық шиеленісті, алдын ала белгісіз нәтижені іздеуді талап етілмеуде, бұл білімнің тиімділігін төмендетеді. Сондықтан көптеген жоғары оқу орындары үшін оқу тапсырмаларының түрленуі, күрделенуі, оларға шығармашылық элементтерді енгізу тұрақты түрге айналды. Бұл студенттерді ғылыми-зерттеу қызметіне әртүрлі формада тарту мақсатына алып келді. Осыған байланысты атаулы оқу құралы студенттердің зерттеу жұмысына қатысуға, алдына қойылған шығармашылық міндеттерді шешу барысында өзінің жұмыс уақыттарын дұрыс ұйымдастыруға көмектесетін мәселелерді қамтиды. Ғылыми зерттеу негіздері және академиялық жазылым пәні зерттеу жұмысын жүйелі, дәлелді, сапалы жазуға негізделеді. Тек қан

Оқу құралы техникалық жоғары оқу орнының барлық білім беру бағдарламалары тобында оқитын студенттерге арналды. Оқу құралын құрастырудағы басты мақсат – студенттерді зерттеу жұмыстарын (мақала, аңдатпа, тезис, реферат, курстық жұмыс, дипломдық жоба т.б.) жазуға дағдыландыру.

Академиялық жұмыс жазудың өз талаптары мен ерекшеліктері бар. Осы арқылы студенттер өз бетінше ізденуді, ойлануды, шешім қабылдауды және

жазба жұмысының дұрыс жазылу құрылымын, ауызша таныстырылымдар құрастыру дағдыларын меңгереді.

Ғылыми зерттеу негіздері және академиялық жазылым пәні тезис, ғылыми мақала, дипломдық жобаны жазудың әдістемелік және әдіснамалық мәселелерін, атап айтқанда, терминологияға қойылатын талаптарды, библиографиялық аппаратты, ғылыми-зерттеу жұмыстарына арналған материалдар жинақтау мен сипаттауды қамтиды. Ғылыми жоба жазу барысы шартты түрде бірнеше кезеңдерге бөлінеді: 1) алдын ала кезең; 2) жұмысты жазу мен ресімдеу; 3) жобаны қорғау. Бұл кезеңдер теориялық және практикалық материалдың мазмұны мен баяндау логикасын анықтайды.

Оқу құралында ғылыми-зерттеу мәтіндерін құрудың академиялық сауаттылық талаптарына қойылатын стандарттарға сүйене отырып, ғылыми жанрдың түрлерін мазмұндық, құрылымдық, техникалық тұрғыдан ресімдеудің ережелері берілді.

Ұсынылып отырған оқу құралы студенттер игерген теориялық білімді тәжірибелік тұрғыда қолдана алуда, сонымен қатар студенттер оқу үдерісі шеңберінде немесе одан тыс түрде де ғылыми-зерттеу жұмыстарына қатысуы арқылы да өз біліктіліктерін арттыруда көмектеседі.

Бакалавриатты бітіруші болашақ мамандарға зерттеу жұмыстарын жазу барысында оқу құралының көмегі тиер деген үміттеміз.

1 Академиялық жазылым туралы түсінік 1.1 Академиялық жазылым және оның ерекшелігі Кез келген оқырман қалауына қарай түрлі жанрдағы мәтіндер оқиды. Ал мәтінді шартты түрде академиялық және академиялық емес деп 2-ге бөлуге болады. Бірінші түріне реферат, баяндама, ғылыми мақала, оқулық, ғылыми пікір, автореферат, диссертация, ғылыми жобаларды жатқызуға болады. Осы бағытта жазылған жұмыстардың өз мақсатына және зерттеу әдісіне қарай құрылымдары мен жазылу жүйесі әртүрлі болып келеді.

Жоғары оқу орындарында оқытылатын әрбір пәннің өзіндік зерттеу әдісі мен тілдік ерекшеліктері бар. Мәселен, физика мен химия саласы бойынша жазылатын ғылыми мәтіндер тақырыптарына байланысты термин сөздер мен күрделі формулаларды қолдана отырып, түрлі тәжірибелік сынақтарды түсіндіру не талдау үшін жазылады. Ал әлеуметтік сала бойынша жазылатын жұмыстар түрлі саяси-әлеуметтік құбылыстарды түсіндіру үшін жазылады. Мұндай мәтіндер көбінесе осы саланың мамандарына ғана түсінікті болуы мүмкін. Дегенмен олардың бәріне ортақ бір мақсат бар. Ол – зерттеу жұмысының нәтижесімен басқа адамдарды таныстыру, сондықтан да академиялық мәтіннің тілі түсінікті, құрылымы жүйелі болуы қажет. Мәселен, техникалық бағытта жазылатын оқу құралын алатын болсақ, оның негізгі мақсаты – оқу үдерісіндегі жаңа терминдер мен ғылыми жайттарды мысалдар арқылы оқырманға жеткізу. Сондықтан академиялық мәтінде автор ғылыми мәтіннің негізгі талаптарын сақтай отырып, оқырманға түсінікті тілде баяндайды.

Академиялық мәтіннің құрылымы күрделі болады. Ол, әдетте, ғылыми мәлімет беруді көздейді. Сондықтан ақпарат түсінікті әрі мағыналы болуы үшін белгілі бір құрылымды сақтаған жөн. Әдетте, академиялық бағытта жазылған мәтіннің мынандай ерекшеліктері болады: күрделі, формальды, нақты, объективті, шектеулі және жауапты. Бірақ мәтінге қойылатын басты талап – анық әрі түсінікті тілмен жазылуы.

Күрделі. Жазба тіл ауызекі тілге қарағанда біршама күрделі. Жазба тілінде құрмалас сөйлемдер мен сөз тіркестері және лексикалық мағынасы терең сөздер жиі қолданылады.

Формальды. Академиялық жазылым барысында қысқарған сөздер мен диалект, жаргон және т.б. сияқты ауызекі сөйлеу үлгілерін қолдануға болмайды.

Нақты. Академиялық жазылымда ақпарат нақты көрсетіледі. Мысалы, «көптеген адамдар» дегеннің орнына «50 адам» деп нақты санын көрсету қажет.

Объективті. Академиялық жұмыс субъективті пікірге сүйеніп жазылмайды. Яғни біржақты немесе қандай да бір ұстанымды насихаттауға бағытталмауы керек. Тек ғылыми негізі бар тұжырым жасауды мақсат етуі қажет. Сонымен қатар академиялық мәтінді оқу кезінде оқырманды автордың