Имам Матуриди кезеңіндегі діни ахуал туралы мақала

Имам Матуриди кезеңіндегі әлеуметтік, саяси және діни ахуалдар.

Джанабаева Арайлым Абдрахмановна

магистрант,

Шет тілі және Іскерлік карьера университеті

Ислам дінін насихаттауда жер-жерге таралуымен байланысты, ғалымдардыңда жан-жақтан зеіттеу жүргізіп, ізденуінің нәтижесінде ислам діні ғылым болып қалыптасты. Ислам ғалымдарының өзіндік мектептерінің болуы оның өзіндік бір философия немесе психология тәріздес білім-ғылым екенінің дәлелі. Сол себепті Имам Матуридидің білімі мен қатар өз кезеңіндегі біршама әлеуметтік, саяси және діни жағдайлары.

Исламға дейін Хорасан мен Маууараннахрда зәрдуштік, манихизм, индуизм, буддизм, християндық, яхудилік және басқа да заия елдерінің жергілікті діндері бар еді. Сасанидтердің мемлекеттік ресми діні – зардуштік дін еді.Сонымен қатар, бұл діндердің қатарында мажуси дінінің де болғандығы айтылады.

Әмәуи мемлекетінің соңына дейін бұл аймақта жасырын болса да, зәрдуштәк пен буддизм мазһабтары өмір сүрді. Християндардың саны яхудилерге қарағанда аз еді [1,16-б].

Ислам ағымдары тұрғысынан қарағанда харижиттер, Систанда жартылай шейттер, Кешан, Исфахан, Кум және Рейде зайдиялар, Табаристанда муғтазилиттер пікірлерін жаюда еді. Жасырын насихатты ұстанған исмаилидтер Батыс Иран, Рей, Хорасан және Маууараннахрда пікірлерін жая бастаған.

Саяси биліктің Мера мен Балхта мықты болған кезінде аймақ әкімдіктері тарапынан бұл ағымдар қыспаққа алынды [2,28-б].

Сол дәуірдің мәдени жағдайына келсек, Саманидтер дәуірінде Матуридидің жұлдызы оңынан туған еді. Себебі, Саманидтер 261-389/874-999 жылдар арасында Иранды толығымен қол астына алғаннан кейін, ғылым мен әдебиетке белсенді түрде қамқорлық көрсетті. Сарайларға көптеген ғалымдарды жинады. Қала кітапханаларымен қатар, әрбір мешіт жанында арнайы кітапханалар жұмыс істеді.

Саманидтер мемлекеті (999) қолынан билік кеткенге дейін өз ғалымдарын ұдайы қорғап, қолдап отырды. Имам Матуриди сондай ғылымға құрметі мол ортада ғылым-білімнен әбден қаныға сусындап, жеміссті еңбек етті. Ірі қалаларда бай кітапханалар ашылды. Олардың ең үлкені – Мерв қаласында еді. Мәселен, әл-Мақдиси (999) өз еңбегінде Имам Матуриди жетілген орта мен Саманидтер жайлаған аймақ туралы: «Бұл өлкенің ғалымдары ғылым- білімнің шырұау шынан қол жеткізген». Ол жер – оқу-білім мен жақсылықтың қазынасы, Исламның алынбас биік қамалы. Бұл жерде шариғат ғалымдары патшалардай сыйлы» деген мәлімет келтіреді. [1.31-б].

Өмірін білім жолына сарп еткен Матуриди түрлі діни мәліметтерді игере отырып, өз дәуірінің беделді ғалымдарының бірі болды. Бір өкініштісі, ғалымның құнды еңбектерінің басым көпшілігі бөлігі күнімізге дейін жетпеген.

Имам Матуридинің қандай тұлға болғандығы жөнінде айтсақ. Кейбір деректерде Имам Матуриди және оның тұлғалық қасиеті жайлы қыссалар баяндалады. Бартольд, Абу Хафс ан- Насафидің «Китабул Канд фи тарихи Самарқанд» атты еңбегінің қолжазба нұсқасында Матуриди жайлы былай дегендігін айтады: Шейх Абу мансур Әл – Матуриди мен Шейх Әбул Қасым Хаким Самарқанди теккеде дәріс берген. Шииттер мәзхаб тақырыбында осы екі ғалыммен көп пікір таластырады. Сол кезде Шейх Абу Мансур теккеде Қызырды (а.с) көріп, одан көмек сұрайды. Қызыр (а.с) дұға етеді. Дұғасы қабыл болып, Аллаһ тағала Имам Матрудиге хикмет ілімін нәсіп етеді. Осылайша, Имам Матуриди бұрыс мазһабтарды жеңеді [4,18-б].

Әбул Хасан ар-Рустуғфани «Фауаид» атты еңбегінде Имам Матуридидің жасаған дұғасы кері қайтарылмай, қабыл болатын тұлға деп сипаттайды. Оған қоса қысса дәлел : Бірде Самарқанда патша қызметкерлерінің бірі күш қолданып, Имам Матуридидің шәкірттерінің бірінің үйін тартып алады. Мұндай жағдайға тап болған шәкірт Имам Матуридиге шағымданады. Имам Матуриди қызметкерлердің әлімжеттігін айтып патшаға кісі салады. Алайда, бұл сөзіне құлақ аспайды. Имам Матуриди патшаның бұл қылығына қатты ашуланса да, ашық наразылық білдірмейді. Халықты патшаға айдап салмайды. Тіпті, бұл амалдың әділетсіз екендігін білген патшаға теріс бата да жасамайды. Бірақ қол ұшын беру мақсатында шәкіртіне қысым жасап үйін тартып алған қызметкерге амалсыз теріс батасын береді. Көп ұзамай патша қызметкері ауруға шалдығады. Аурудың себебін түсінген қызметкер үйді иесіне босатып береді. [3,41-б].

Бұхаралы Әбу Мұхаммед ар-Риғдамунидің 4-10ғ. Айтуына қарағанда, билікпен қарым-қатынас түзу болған Әбу Ахмед әл-Йади, сол дәуірдегі саяси жағдайға аса риза болмаған ұстазы Имам Матуридиді бір қызметкердің үйіне қонаққа алып барады. Үйге кірісімен үй йесі ғалияны (Егер үйге бай дәулетті адамдар қонаққа келе қалса, «Ғалия» атты қош иісті қара түсті затты ұсыну Самарқандықтардың дістүрі еді) ұсынады. Имам Матруди қатты ашуланып, бұл хош иісті қолданудан бас тартады. Бұған қарамастан үй иесі Имам Матрудидің рұқсатынсыз атының құйрық-жалына хош иісті ғалияны жағады. Үйіне қатпақ болған имам Матуриди атының құйрық-жалынан ғалияның иісін байқап қалады. Бұған ашуланған Имам аттың құйрық жалын жудыртады. Тіпті, жалыннан ғалияның иісі кеткенше орнынан тапжылмаған екен [3].

Бұл қыссалардан Имам Матуридидің өмір сүрген дәуірінде құрметті, абыройлы және беделді тұлға екенін байқаймыз.

Орта ғасырда өмір сүрген Абул-Фадыл Мухаммад ибн Омар ибн Халид (628/1230-31) лақаб аты – Жамал Қарши «Мулхақат ас-сурах» («Сурах» сөздігіне толықтырулар) атты еңбегінде былай дейді:

«Жақын кезеңде өмір сүрген Құран тәпсіршілерінің ішінен біздің имамдарымыздың бірі, «Тәлиләтул-Қуран» кітабының авторы - Абу Мансур Әл-Матуруди әс-Самарқанди «әһли суннет уал-жамағат» ғалымдардың ұлығы, тура жолдың биік байрағы (туы), зәһид (тәркі дүние, тақуа), - имам.

Бірде Бағдад халифасының бұйрығымен Самарқандқа пәтуа жіберілді. Хабаршы пәтуаға хабар алу үшін (Имам матурудидің) бақшасына кіреді. Беліне жүзім сабағын байлаған, басында қамыстан қайық-кескінді бас киімі бар, жұпыны киінген, қарияны көреді де оған:

Біздің маулана (қолдаушы) қайда екен?-деп сұрайды.Қария:

Біздің өолдаушымыз Аллаһ,-дейді.Сонда хабаршы:

Ал қожамыз қайда екен?

Қожамыз – Мұхаммад пайғамбар (с.а.с) ,-дейді әлгі ақсақал.

Әбу Мансур қайда екен? –деп сұрады хабаршы.

Ол кісіңіз алдыңызда тұр,-деп жауап береді.

Пәтуаны ақсақалдың қолына ұстатып жауабын алғаннан кейін, хабаршы өз жөнімен кетеді [2,21 -б].

Иә, сол кездегі Ислам әлемінің астанасы Бағдатта отырған мұсылмандардың халифасы елші жіберіп, Имам Мартуридиден патуа сұрап, санасуы имамның бүкіл ислам әлеміндегі беделдігіне, ғұламалығына дәлел болмақ.

Сондай-ақ, Әбул-Муни ән-Насафа Имам Мартуриди жайлы былай дейді: Ол пікірталастарда қарсыластарын уәжге жығып, бар сұрақтарға егжей-тегжейлі жауап беретін.Оның пікірлеріне сүйсінген устазы шейх Әбу Насыр әл-Яди:

«Раббың қалағанын жаратады да таңдау жасайды» деген аятты айтып, Матуридиді мақтайтын. Тіпті ұстазы Әбу Мансур әл-Матуриди келмей, сабақ бастамайтын.

Сондай-ақ кейінгі дәуір ғұламалары да Матуриди алдыңғы қатарлы имамдардан ол хақ дінді тура түсіндіру жолында ерекше қызмет еткен тұлға деп мақтан еткен.

Неліктен Матуриди жайлы деректер аз десек, Әл-Матуриди мазһабы Мауараннахр секілді жабықтау аймақта, Басра мен Бағдат си яқты ғылым орталықтарынан алшақта белең алғандықтан Әшғарилік сияқты кең танымал бола алмады.Әрі белгілі Бақилләни (ө.403/1013), Әл-Жуайни (ө.478/1085), Әл-Ғазали (ө.505/1111), Шахристани (ө.548/1153) сынды ғалымдардың Әшғари…