Мәтуриди бағытының кәләм іліміндегі орны туралы таныстырылым

Мәтуриди бағытының кәләм іліміндегі орны мен ерекшеліктерін таныстыру.

Джанабаева Арайлым Абдрахмановна

Магистрантының 2 курс студенті

Шет тілі және Іскерлік карьера университеті

Осы мақалада Имам Мәтуридидің кәләм іліміндегі ұстанымдарын саралай отырып, мәтуридилік мектебінің сенім негіздеріндегі орны мен ерекшеліктерін анықтайтын боламыз.

Әбу Мансур Мұхамед ибн Мұхамед - өз есімімен қоса Шейх, Шейху-л Ислам, Имаму-л Һуда (тура жол көсемі, һидаят көшбасшысы), Алләм-л Һуда (тура жолға бағыттаушы, Һидаят туы), Раису мәшаайихи Самарқанд (Самарқанд шейхтерінің басшысы), Имаму Әһли ас-сунна (Әһли сүннет имамы) және Имамуль-мутакаллимиин (Кәламшылардың имамы) деген сияқты лақап аттармен де кеңінен танылған.

Сондай-ақ, кей дерек көздерінде оның аты көбіне «Әбу Мансур әл-Матруди», «Әбу Мансур әс-Самарқанди», «Әбу Мансур әл-Матруди әс-Самарқанди», «аш-Шейх әбу Мансур әл-Матруди» деп те кездеседі.

Осы мәліметтеддің барлығын жинақтай келе, ғалымның толық аты-жөнін Әбу Мансур Мұхамед ибн Мұхамед ибн Махмуд әл-Матуриди әс- Самарқанди деп түйіндеуге болады.

Мәтуридилік кәләм іліміндегі ерекшелігі – батыс философиясының ислам елдеріне араласып, исламның дамыған шағында болмаған сенім тұрғысындағы мәселелер орын алды. Мұсылман әлемінің ақылды тысқары қалдырады деген жалаң идеологилары орын алған кезеңдері – Мәтуридидің ислами ілімдер санатында орны айырықша белең алды.

Мәселен: Имам Мәтуриди ақыл мен нақылды сабақтастырды. Қисынды белгілі бір деңгейге шығарып, адам баласына жіберген Алланың хақ дінінің негізгі қайнарлары – Құран мен сүннетті қажетті деңгейде қисынмен де сабақтастыра білді. Сондай-ақ, Мәтуридилік және мәтуриди мектебінің басты ерекшелігі – Ханафи мәзхабына негізделді. Демек, Әбу Ханфианың «Өсиеті», «Фиқһ әл-Акбар» т.б. сынды еңбектерінде келген негізгі қағидаттар аясынан тысқары шықпаған. Осы қайнарларға негізделгендігін мәтуриди мектебінің еңбектерін анық көруге болатыны сөзсіз.

Әл-Мәтуридидің Мауараннахрдың сол кездегі мәдени орталығы саналған және әл-Ашаридің өмір сүрген және мазхабы кеңінен жайылған Ирақтан ұзақта болуы Ашариді Ахлү Сүннет ақидасының жалғыз қорғаушысы етіп көрсету тілегінен туындаған деген жорамалды да дұрыс дей қою болмас. Себебі кәлам ғылымында танымал болған ойшылдар әл-Әшғари ықпалымен қалыптасқан. Мысалы: Бақиллани, Жуайни, Ғазали, Шахристани, Рази, Тафтазани сынды атақты кісілердің бәрі Әшғарилік. Соған қарамастан, Мәтуридидің де қолдаушылары болғанды. Солардың ішінде имам ар-Рустуғфани (345/965), Әбу әл-Муғин ән-Нәсәфи, Нуриддин ас-Сабуни деген есімдерді келтіруге болады [1, 254-б.].

Имам Мәтуриди (Оны Алла рақымына бөлесін) турасында ең ескі мағлұматты имам ән-Нәсәфи келтірген еді. Ән-Насафидің «Табсырату әл-Адиллә» атты еңбегінде Имам Мәтуриди турасында құнды мәліметтер берілген. Бұл мәліметтер бойынша, Әбу Наср әл-Йади мен Әбу Бакр әл-Жузжани әл-Мәтуридидің ұстаздары болған. Екі ұстаз болса, Әбу Сүлеймен әл-Жүзжанидің шәкірттері болған. Әбу Сүлеймен әл-Жүзжани болса, Имам Әбу Юсуф (182/498) пен Имам Мұхаммед б. Хасан аш-Шайбани (189/804) шәкірттерінің бірі болған. Осы ғылыми силсиладан әл-Мәтуриди Имам Ағзам Әбу Ханифа мазхабының қыр-сырын әбден меңгеріп шыққанын көруге болады. Ұстазы Имам Ағзамға таңылған «әл-Фықху'л-Әкбар», «Әр-Рисала», «әл-Фықху'л-абсат», «әл-Алим уа'л - мута'аллим», «әл – Уасыя» сияқты ақаид негіздері тақырыбындағы еңбектерді оқып, ұстаздарынан осы еңбектерді риуаят етеді. Бүкіл өмірін Әхлу'с-Сүннет ақидасын үйрету және кеңейтуге арнаған Имам Әбу Мансур әл-Мәтуриди 333/944 жылы бір ғасырға жуық өмір сүріп, дүниеден озады да, Самарқандтың Жакардиз елді мекендегі ғұламалар мазарына жерленеді.

Имам әл-Мәтуриди Самарқандтағы мазхаб өкілдері арасында жасаған пікірталастарында кәлам әдісін қолданып, үлкен табысқа жетеді. Әсіресе, Әбу Ханифа еңбектері оның арқасында жаңа көрініске ие болады. Әхлу'с-Сүннет ақидасының дәлелді керек етпейтін кішігірім сенім еңбектерінің әл-Мәтуридидің танытылуымен толықтырылған қағидалары қарапайым «ақидалық» мәтін болғанымен, «кәлам ілімі» деген атпен таныла бастайды. Өйткені, бұл еңбектерде әдіснама мәселелері және бірқатар дәлелдер аталып өтіп, ақыл мен мантық дәлелдері топтастырылған [1, 257-б.].

Имам Мәтуридидің есімімен аталған еңбектері де көп таралып, танылмаған еңбектерінің көбі қолжазба нұсқа күйінде қалған. Ал ең атақты «Китаб ат-Таухид» атты еңбегі Англияның Кембридж уиверситеті кітапханасындағы нұсқасы негізінде 1970 жылы басылды. Мұнымен қатар, мәтуридиліктер Имам Мәтуриди еңбектерін оқығандарымен бірге, Бұрханад-Дин ән-Нәсифидің (687/1289) «әл-Ақаиду ән-Нәсәфия» мәтінін және Әшғарилік болған әт-Тафтазанидің (793/1390) «Шарх» еңбектерін де қоса оқып отырған.

Имам әл-Мәтуридидің кәлам ілімі менжат ағымдарға қатысты жазған еңбектері мыналар:

1)Китаб ат-Таухид;

2)Рисала фи әл-Ақаид;

3)Радду ад-даилил-Адилла ли әл-Кағби;

4)Радду такзиби әл-жадал ли әл-Кағби;

5)Радду усули әл-хамса ли әл-Бахили;

6)Радду Китаби әл-Имама ли бағд әр-рауафид;

7)Әр-Рад ала әл-Карамита;

8)Радду Китаби әл-Кағби фи уаиди әл-фуссак;

9)Байану уахми әл-Мутазила;

Сондай-ақ, имам Мәтуридидің әдіснамаға қатысты еңбектері мыналар:

1)Мағахузуш-шараиғ фи Усулил-фиқх;

2)Әл-Жадал фи Усули әл-фиқх;

3)Әл-Усул [1, 260-б.].

Имам Мәтуридидің тәпсір және Құран ілімдеріне қатысты еңбегі:

1)Та'уилату'л-Құран;

Жалпы, мәтуридилік мектебінің мазмұндық тұрғыдан алғанда, мәтуридилік мәзхабы қолданған әдіс әшғарилік мектебімен бірге дамыған еді. Сондықтан табақат кітаптарында Әхлү Сүннеттің екі басшысы бар деген тұжырымдар қалыптасты. Осы орайда Ташкөпрүзада (968/1561) «Мифтаху әс – Сағада» атты еңбегінде мына сөздерді келтірген: «Кәлам ілімінде Әһлі – Сүннет уал – Жамағаттың екі басшысы барын білуің керек. Бұлардың біріншісі – әл-Ханафи, екіншісі – аш-Шафиғи. Ханафи болғаны Имаму әл – Һуда Абу Мансұр Мұхаммед бин Мұхаммед бин Махмұд…