Иманжүсіп Құтпанұлы туралы бастауыш сынып ғылыми жұмысы

Ақмола облысы білім басқармасының жанындағы

«Щучинск қаласы, педагогикалық колледжі» МКҚК

ГККП «Педагогический колледж, город Щучинск»

при управлении образования Акмолинский области

Ғылыми жұмыс

тақырыбы «Алашқа аты мәлім Иманжүсіп Құтпанұлының қазақ ән өнеріндегі орны»

Джурманова В.П.

2017ж

Мазмұны

Кіріспе...................................................................................................................................3

I Бөлім. Иманжүсіп өмірінің көркем шежіресі................................................................6

Иманжүсіп Құтпанұлының тұлғалық келбеті..............................................6

Иманжүсіп Құтпанұлы – азаттықты аңсаған күрескер ақын....................9

II Бөлім. Иманжүсіп Құтпанұлының қазақ ән өнеріндегі орнын оқу процесінде зерттеу.................................................................................................................................15

2.1. Иманжүсіптің сал-серілік өмірі мен шығармашылығы..........................15

2.2. Иманжүсіп Құтпанұлы жайлы айтылған ой-пікірлер..............................19

Қорытынды.........................................................................................................................20

Пайдаланылған әдебиеттер.....................................................................................21

Кіріспе. Қазақ халқы мәденитінің тарихи қалыптасу ерекшеліктеріне қарай музыкалық шығармалардың әуендік сипаты түрліше орындаушылық, әншілік, күйшілік жанр да дами бастады. Ән мен күй халық өмірінің барлық салаларымен етене аралас болды. Той – думандар ән – күймен басталды, ақсақалдар кеңестерінің алдында, жайлауға көшу мен қыстауға қайтып оралу да ән – күймен атап өтіліп отырған. Музыкалақ туындылар мазмұны мен құрылымы жағынан сан алуан болған. Осындай музыкалық дәстүрдің бір түрі – сал-серілік дәстүр болған.

Қазақ халқы үшін сал-серілік өнердің маңызы зор. Сал-серілік дәстүр – қазақ халқы мәдениеті мен өнерінің жарқын белгісі, биік шыңы. Сал мен сері деп аталатын екі тұлғаның бір-бірінен аз да болса ерекшеліктері бар. Сал дегеніміз – халықтың еркесі, қызығы, думаны. Сері де – сал сияқты әнші, күйші, ақын, өнерпаз. Осындай өнердің сыртында ол – сұлу сүйген, жүйрік баптап, құс салатын, әрі аңшы, саясатшы, әрі мерген, әрі палуан, әрі шешен, әрі шебер, қысқасы, халық сөзімен айтқанда, «сегіз қырлы,бір сырлы»аса биік тұлғалы азамат. Сал –серілік екінің бірінің қолыннан келе бермейді. Оған үлкен өнер ,қазына,мол байлық керек. Сал – серілердің жүрген жері той, думан, қызық, мереке болғандықтан, ел – жұрт өздерінің серкесі , еркесі мақтанышын шапан жауып көтермелеген. Сал – серілерді Әз-Жәнібек,Абылай хандардың өзі жоғары бағалаған,құрмет көрсеткен.

Мысалы, алты алашқа аты мәлім, халқымыздың ұлт тәуелсіздігі тарихы жолындағы күрескер, қайсар тұлға – Иманжүсіп Құтпанұлы елінің, жерінің азаттығын аңсаған, жерімізді отарлаушы коммунистік империяның қызыл жағалыларымен жауласқан ұлы тұлға. Патша заманын былай қойғанда, кеңестік дәуірде де қуғын – сүргіннен көз жазбай өткен Иманжүсіп бабамыздың өмірінің соңы түрмесінде азаппен аяқталған. Осындай өмір жолының шырғалаңға толы сәттерінде өмір болмысының қиянаттарына жаны шыдамаған Иманжүсіп Құтпанұлы бірнеше өткір өлеңдер мен толғаулар қалдырып, сол шығармаларына ән шығарып, өнерімен де ерекше танылған дарын иесі.

Көрнекті жазушы Әбіш Кекілбаев: «Иманжүсіп – көз жетер жердегі аса бір әйгілі де асқақ тұлға. Ол бүтін болмысымен аса зерделі суреткер, композитор, ұлы әнші-сазгер. Өзінің бітім табиғаты бойынша – нағыз дала көкжалы. Ол мүлде қайталанбас, қатардағы екінің бірінің қолынан келе бермейтін ерлікке барып, адамдардың жүрегінен күні бүгінге дейін кетпейтін аңызға айналды. Ол өзінің адамгершілік айбынымен, кез келген астамшылық, үстемдікке бас ұрмайтын мінезімен, қалың әлеуметке тізесі батқан кесір-кесапат атаулының қандайына да қасқайып қарсы шығатын қасиетімен әлі талай келер ұрпақтың өкілдерін тамсантатын болады», – деп баға берген Иманжүсіп ел-жұртын рухани бесікте тербету үшін жаралған сегіз қырлы, бір сырлы сері, дарын иесі. Тағы бірде Әбіш Кекілбаев Иманжүсіптің талантына бас ие отырып: «...Бір өкінішті жай сол, осындай айрықша бітімді ерекше тұлға біздің әдебиетімізде, өнерде өзінің лайықты, көркем бейнесін тауып, тарихшыларымыздың әділ бағасын ала алмай келеді», десе, академик Ахмет Жұбанов: «Иманжүсіптің бар тарихы архивте жатыр. Әлбетте, көп сөз ел ішінде әлі бар. Иманжүсіптің де күні туады әлі», деген пікір білдіріп, тарихын әлі зерттеу керек екенің ескертеді .

Зерттеудің өзектілігі. Иманжүсіп Құтпанұлы – қазақ ән өнерінің тұғыры биік тұлғасы, жас кезінен-ақ жырға, шешендік сөзге құмар болып, сал, серілер дәстүрін ұстап, саятшылық құрып, палуан атанады. Өлшеулі өмірінде тағдырдың небір теперіштерін көріп, әділетсіздікке жан-дүниесімен қарсы боп күрескер ақын атанады. Оған қоса Иманжүсіп дауысы алты қырдан асатын әнші болған. Біржан сал, Ақан сері, Үкілі Ыбырай, Балуан Шолақ, Мәди әндерін тамылжыта шырқаған. Жаяу Мұса Иманжүсіппен талай рет жүздесіп, ақыл-кеңес берген, оған өлең де арнаған. Патшалық Ресей өкіметінің қысымына шыдамаған Иманжүсіп оларға шығарған өткір өлеңдерін айтады. Біздің заманымызға жеткен осы әндері – 1895-1906 жылдар аралығында Иманжүсіп түрме мен айдауда жүрген уақытта жазылған туындылар. Иманжүсіп ол уақытта 35-40 жаста.

Иманжүсіп – Жаяу Мұса, Мәди сияқты әділет, теңдікті жырлаған күрескер әнші. Оның кең ауқымды әндері Арқада, Жетісуда кең таралған. “Сарымойын”, “Бұғалы мен Тағалы”, “Ішім өлген, дүние-ай, құр сыртым сау”, “Әкем Құтпан болғанда, ағам Шонай”, “Қысырақтың үйірі жирен ала”, “Мен қалайша жалғанда тұрақтайын”, т.б. әндері өр үнді әншінің азаматтығын танытады.

«Ерейментау» жырының мәтініне оның «Бұғылы-Тағылы» атты өлеңінің 5 шумағы еніп кетсе керек. Бұл өлеңді ол айдауға бара жатқанда жазған.

Қысырақтың үйірі жирен ала,

Орыс, қазақ байлары жапты жала.

Сүйіндікке бет алып шыққанымда,

Көрінуші ең алдымен Ботақара.

Ақынның бұлай сөз саптауынан дәстүр жалғастығын көруге болады.

Оның әндерін А.В. Затаевичке Қ.Байжанов, Қ.Байсейітов, И.Байзақовтар нотаға түсірткен. Затаевич Иманжүсіптің бірнеше әндерін жазып алып, “Қазақ халқының 1000 әні” атты жинағына енгізген. Соңғы жылдары Иманжүсіптің жаңа әндері де табылып отыр. “Сейфүл-мәлік”, “Сарыарқа” (4 нұсқасы), “Сарыбел”, “Ерейментау” (2 нұсқасы), “Болған жастан” (2 нұсқасы), т.б. әндері әр жылдарғы фольклорлық экспедициялар кезінде жазылып алынған. “Сармойын” әні Е.Г.Брусиловскийдің “Қыз Жібек” операсында (Бекежан ариясы) пайдаланылды. 2001 ж. жарық көрген “Иманжүсіп” (авторы Р.Көшенова) атты кітапқа Иманжүсіп әндері толық енген.

Зерттеудің болжамы. Жалпы алғанда, Иманжүсіп шығармашылығы бір күнде айтып тауысатын дүние емес. Иманжүсіп болмысы бір парақпен дараланатын болмыс емес. Иманжүсіптің басқа серілерден өзгешелігі де ақындығына, әншілігіне, балуандығына қоса мінезінің өрлілігінде, өткірлігінде. Ол қазақтың азаттығы үшін арпалысып өткен әулеттің бір бұтағы болған. Сатқындық пен опасыздықты, әділетсіздік пен қуғындауды көп көрген. Сонда да қайыспай, бәзбіреулер секілді биліктің сойылын соққан жандайшап, қолшоқпар болмаған. Сол үшін де Иманжүсіп тұлғасы барынша дара. Оның келер ұрпаққа қалдырған мұрасы да жетерлік. Тек оны әлде де зерттей түсу қажет. Жас ұрпақ осынау тұлғаны пір тұтып, өмірлік идеалына айналдырса, қазақ деген халықтың өсер тұғыры содан бастау алуға тиіс. Ел-жұртының азаттығы мен тәуелсіздігі үшін өмірін қиған «нағыз дала көкжалы» Иманжүсіп Құтпанұлына қатысты телегей-теңіз мәселені толығымен зерттеп, игеру, жас буын өкілдеріне насихаттау – алдағы күннің еншісінде. Осыған байланысты зерттеу барысында алға қойған мақсатымыз: Иманжүсіптің ән орындау шеберлігі, оның әндерінің орындалуын, тарихы, ел арасында таралуын, қазақ ән өнерінде алатын орнын көрсету арқылы, шығармашылығының қазақ ән өн

Иманжүсіп шығармашылығының маңыздылығын ашу және қазақ ән өнеріндегі алатын орнын көрсету;

Иманжүсіп әндерінде қазақ халқының азаттығы, тәуелсіздігі жолындағы күрескендігін ашып көрсету;

Иманжүсіп әндерінің тәрбиелік әнінің болашақ ұрпақты тәрбиелеуде тигізетін ықпалын анықтау.

Зертеудің пәні: Алашқа аты мәлім Иманжүсіп Құтпанұлының қазақ ән өнеріндегі орны.

I Бөлім. Иманжүсіп Құтпанұлының өмір тарихы.

1.1 Иманжүсіп Құтпанұлының тұлғалық келбеті

Қыран едім, қор болдым торға түсіп,

Аспаныма шығармын бір күн ұшып.

Бар қатыны қазақтың ұл тапса да,

Бірі де бола алмайды Иманжүсіп!

Қатпарлы қалың әдебиетімізді жасаушылар – көмейіне көрікті ой құйылған дархан даламыздың дарабоз дарындары мен тума таланттары қай заманда да дәріптелері сөзсіз. Бүгінгі біздің сөз еткелі отырған сал-серілер поэзиясының алып өкілдерінің бірі – Иманжүсіп Құтпанұлының да өлшеулі өмірінде тағдырдың небір қиыншылықтарын көріп, әділетсіздікке жан-дүниесімен қарсы боп өткен ірі ақын, арқалы әнші, ұлы өнердің тұғыры биік тұлғасы екендігін ешкім де жоққа шығара алмайды.Бүгінгі біздің шағын зерртеу еңбегіміз де Иманжүсіп бабамыздың өмір жолы, артына аманат етіп қалдырып кеткен өлшеусіз өнері, шыңға өрлеген шығармашылығы хақында болмақ.

Иманжүсіп Құтпанұлы 1863жылы Павлодар облысы, Ақсу ауданында дүниеге келіп, 1931жылы Жамбыл облысы, Мойынқұм ауданында дүние салады. Халық үшін аянбай күрескен батыр, композитор, әнші әрі ақын.

Атасы Тұрғанбай датқа (1804 – 1850) Түркістан қаласы маңындағы Шілік өңірінің биі болған. Әкесі Құтпан Кенесары Қасымов көтерілісіне қатысқан. Иманжүсіп отбасында үш ағайынды болған екен. Иманжүсіптің анасының аты Үміш(Ұрқия),арғынның бәсентиін руынан шыққан. Иманжүсіптің атасы Тұрғанбай датқа жайлы әңгімеде айтылғанындай, 1821 жылғы қанды оқиғадан кейін, Шашты қыпшақтың Құтым тармағынан тарайтын Сіргебай әулетіне бірі қалмай құрып кету қаупі төнгені белгілі. Осы қауіпті сезген Тұрғанбай датқаның әйелі Мәлике (Иманжүсіптің әжесі) бір жасар ұлы Баймырза мен Тұрғанбайдың бес жасар інісі Басықараны алып қашып, Қаратаудың Өгізмүйіс деген жерін паналайды. Екі баламен алысқа ұзай алмасын сезген соң өз ұлы Баймырзаны тасалау жерге жасырып, қайнысы Басықараны ертіп, Арқаға бет алады. Айдалада жасырылған, мойнында аманат белгісі бар шиттей жас баланы Қыр мен Сырдың арасына жиі қатынап жүрген керуеншілер ішіндегі Дайрабай есімді саудагер тауып алады.

– Қапыда тауып алған бала еді, әулетімнің құты болсын деп атын Құтпан қояды. Кейін Ыбырай Жайықбайұлы Қараөткелдің (Ақмоланың) аға сұлтаны болып сайланған тұста Құтпан Есіл бойына қоныс аударып, Күйгенжар деген жерді мекендеп тұрып қалады.

Елінің азаттығы үшін алысып өткен әулеттің аты аңызға айналған үшінші ұрпағы, Тұрғанбай батырдың немересі, Құтпаннан тараған үш ұлдың ең кенжесі – Иманжүсіп. Тарихи құжаттарда қазіргі Павлодар облысының Ақсу ауданындағы Алтыбай деген жерде дүниеге келгендігі көрсетілген. Иманжүсіптің ағалары – Ақшабай мен Шонай төңірегіндегі елге белгілі, беделді де дәулетті кісілер болған. Содан да болар, Иманжүсіп бала жасынан ерке, шолжың, айтқанынан қайтпайтын бірбеткей, телі-тентектеу болып өседі. Ат жалын тартып мінгеннен-ақ басынан сөз асырмайтын жас жігіттің атағы Сарыарқаға тез тарайды. Тәңірі жұрттан асқан қайрат берген алмастай өткір жігіт Арқаның кең даласына сыймай, Есіл, Нұра бойын жайлаған арғын, қыпшақтың сері серкесіне айналады. Батырлық, балуандығына қоса әншілік қабілеті бар сегіз қырлы, бір сырлы жігіт Ақтау мен Ортауды, Бұғылы мен Тағылыны еркін шарлап, жастық дәуренін армансыз өткізеді.Иманжүсіптің бір баласы Мойынқұм көтерілісінің басшысы болған Орынбай деген кісінің қызына үйленеді. Иманжүсіп жас кезінен-ақ жырға, шешендік сөзге құмар болып, сал, серілер дәстүрін ұстап, саясатшылық құрып, палуан атанады. Иманжүсіп суырып салма ақын, әнші болған . Біржан сал, Ақан сері,Үкілі

Мен елімде жүргенде жұрттан астым,Менменсіген талайдың көңілін бастым.Жаныма ерген жігітке олжа салып,Бір ауылдың сегіз қызын алып қаштым,Мен қалайша жалғанда тұрақтайынӨрт тиіп лаулап жанған құрақтайын?Аузы түкті кәпірдің талайларын,Бақыртып бауыздаушы ем лақтайын-

деуі де сондықтан.Балалық шағында басынан сөз асырмай, ерке өскен серінің аты жас кезінде-ақ күллі қазаққа мәлім болады.Иманжүсіп өз өмірінде талай қудалауға ұшырағаны жөнінде жоғарыда айтылды. Оның шыншыл мінезі, өр тұлғасы, момын…