Іс қағаздары пәніне арналған тапсырмалар жинағы

ЖАРҒЫ

Грамматикалық минимум

Жарғыны мемлекеттік өкімет және басқару органдары бекітеді, ал қоғамдық ұйымдардың жарғыларын (съезд) құрылтай қабылдайды және бекітеді.

ЖАРҒЫНЫҢ формуляр-үлгісі мынадай деректерден тұрады:

мекеменің (министрлік, кәсіпорын, ұйым) атауы;

құжаттың авторы;

ЖАРҒЫ – құжаты атауының түрі;

дата;

индексі (нөмірі);

басылған жері (қала);

бекітілген грифі (егер кәсіпорын жеке меншік болса, кім тіркегені көрсетілуі тиіс);

мәтін,

кәсіпорын басшысының қолы.

Жарғының негізгі деректемесі – мәтін. Ол саны мен рет тәртібі қатаң белгіленбеген бөлімдерден тұрады. Мәтіннің құрылымы төмендегідей тәртіппен жасалады:

жалпы ережелер;

негізгі міндеттер;

атқаратын қызметі;

құқықтары мен міндеттері;

басшылық;

қарым-қатынас, байланыс;

өндірістік – шаруашылық қызмет;

мүлік және құралдар;

Қызметті бақылау, тексеру, жүргізу;

Қайта құру және жою.

Жарғы міндетті түрде нотариалдық куәландырылуы тиіс. Онсыз ол (жарғы) заңды деп танылмайды.

Заң құжаттары – жарғы, ереже, тұжырымдама, кодекс, шарт құрылымы, қажетті реквизиттері, қолданылатын тілдік құралдары жағынан бір-біріне ұқсас келеді.

1. Жарғы ұғымына анықтама беріңіз.

2. Жарғы құжатын кімдер бекітеді?

3. Құжаттың формуляр-үлгісі қандай деректерден тұрады?

4. Жарғының негізгі деректемесі дегеніміз не?

5. Жарғы тілдік құрылымы жағынан қандай заң құжаттарына ұқсас келеді?

ЛАУАЗЫМДЫҚ НҰСҚАУЛЫҚ

Грамматикалық минимум

Барлық нұсқауларды негізгі екі топқа бөлуге болады:

нұсқаулар, қандай да бір процестің белгілі бір тәртіппен орындалуына қызметкерлер мен бөлімшелерінің қатысуымен жүзеге асырылуы.

лауазымдық нұсқаулар, анықтаушы функциялар, құқық, қызметкерлердің міндеттері мен жауапкершіліктері.

Нұсқау әрқайсысы құжаттың аяқталған бөлігі болып табылатын бірнеше бөлімдерден тұрады.

«Жалпы ережелер» бөлімі – біліктілік (квалификациялық) талап, бағыну, қызметке тағайындау және одан босату сияқты қызмет облыстарын анықтайды.

«Лауазымдық міндеттемелер» бөлімі – қызметкерлердің орындайтын жұмысының түрлерін анықтайды.

«Құқық» бөлімі – жұмыскердің құқығын қорғайды, оны жұмысын жақсы атқаруға жігерлендіреді.

«Жауапкершілік» жұмыскердің неге жауапты екендігін нақты көрсетеді.

Нұсқау бөлімдерінің басқаша да аталуы мүмкін.

Лауазымдық нұсқауларды құрылымды бөлімдердің жетекшілері жасайды: кадрлар бөлімі немесе қызметкерлермен жұмыс жасаушы мамандар. Мәтін заң қызметкерімен, еңбек және ақы төлеу бөлімдерімен келісіліп жасалады.

Лауазымдық нұсқаулар ұйым жетекшісі немесе бұйрық актісінің көмегімен бекітіледі.

Лауазымдық нұсқауға мекеме басшысы өзінің бұйрығымен немесе бұйрық актісінің көмегімен өзгерту енгізе алады.

1. Лауазымдық нұсқаулық қай кезде пайдаланылады?

2. Барлық нұсқаулар неше топқа бөлінеді?

3. Лауазымдық нұсқауларды кімдер жасайды?

4. Құжатты кім және қалай бекітеді?

5. Құжатқа кім және қалай өзгерту енгізе алады?

ЕРЕЖЕ

Грамматикалық минимум

Ереженің мынадай екі түрі болады:

Жеке – мекеменің басқару ұйымының құрылымдық жүйесіне кіретін бөлімшелерге, цехтарға, басқару бөлімдеріне арналған;

Типтік – құрылымдық бөлімдер, негізгі өндірістік цехтар туралы.

Ереже мекеме жетекшілерінің немесе құрылымдық бөлімдер жетекшілерінің бастамасымен жасалынады.

Орындаушы ереженің жобасын құрастырады.

Ережеге құрылымдық бөлімнің жетекшісі (оны осы бөлім бағынатын жоғары ұйым бекітеді) немесе ережені өңдеуші қол қояды.

Ереже жобасы заң бөлімімен келісіліп жасалады. Жобаға келіспеушілік немесе ескертулер болса онда олар екінші данасында айтылып көрсетіледі немесе жобаның екінші данасына жеке парақта көрсетіледі.

Ереженің жобасы мекеме басшысына бекітуге ұсынылады. Мекеме ережесі жоғары бұйрық беруші мекеменің бұйрық құжатымен бекітіледі.

Ереже күрделі құжат болып табылады. Оның құрылымы мен мазмұнын өңдеуші мекеме анықтайды.

Мәтіні келесі бөлімдерден тұруы мүмкін: жалпы ережелер, негізгі тапсырмалар мен функциялар, құқық, толық немесе бөлек құрылымдық бөлімдер жұмысының ұйымы.

ЕРЕЖЕ үлгі-формуляры мынадай деректерден (реквизиттер) тұрады:

мекеменің (министрлік, кәсіпорын, ұйым) атауы;

құжаттың түрі - ЕРЕЖЕ;

бекіту мөрі;

күні, нөмірі;

басылымның мекен-жайы (қала);

мәтінге бұрыштама;

мәтін;

қол қою;

келісім мөрі;

келісім-рұқсат.

1. Ереже ұғымына анықтама беріңіз.

2. Құжаттың қанша түрі болады?

3. Құжат кімдердің бастамасымен жасалынады?

4. Құжаттың құрылымы мен мазмұнын кім анықтайды?

5. Мекеме ережесі қалай бекітіледі?

ШТАТ КЕСТЕСІ

Грамматикалық минимум

Штат кестесі мекеме бланкісінде, қызметкерлер тізімін, штат бірліктерінің саны туралы есеп, қызметкерлер ақысы, үстемелермен төлемақының бір айлық қоры көрсетіліп жазылады.

Штат кестесіне мекеме басшысының орынбасары қол қояды, ол бас есепшімен келісіледі де мекеме басшысы бекітеді.

Бекіту мөрінде жалпы штат саны және бір айлық өтемақы қоры көрсетіледі.

Штат кестесіне өзгерту мекеме басшысының бұйрығымен енгізіледі.

1. Штат кестесі дегенді қалай түсінесіз?

2. Құжатта не көрсетіледі?

3. Құжатқа кім қол қояды?

4. Құжатты кім бекітеді?

5. Штат кестесіне өзгертуді кім, қалай енгізеді?

ҚҰРЫЛЫМ ЖӘНЕ ШТАТ САНЫ

Грамматикалық минимум

Құжат мекеме бланкісінде (бос жерін қолдан толтыратын, ішінара жазуы бар қағаз) толтырылады. Оған мекеме басшысының орынбасары қол қояды. Бас есепшімен келістірілген құжатты мекеме басшысы бекітеді. Барлық өзгертулер директордың бұйрығымен енгізіледі.

БҰЙРЫҚ үлгі-формуляры мынадай деректерден тұрады:

мекеменің (министрліктің, немесе мемлекеттік басқару саласының құрылымдық бөлімінің) атауы;

құжаттың авторы;

БҰЙРЫҚ – құжат атауының түрі;

уақыты, нөмірі;

шығарылған жері (қала) – егер мекеменің атында көрсетілсе онда жазылмайды;

мәтін;

Басы;

қол қою;

келісім рұқсаты (бұрыштама);

құжаттың орындалуын және іске асырылуын қадағалау.

1. Құрылым және штат саны қалай жүргізіледі?

2. Құжатта не көрсетіледі?

3. Құжат қандай қағазға толтырылады?

4. Құжатқа кім қол қояды?

5. Құжатқа өзгерту қалай енгізіледі және ол қандай деректерден тұрады?

БҰЙРЫҚ

Бұйрық – бұл, негізгі тұлға (тәртіп орнатушы) басқаратын құжат.

Бұйрықпен: мекеменің қызмет тәртібі (реті); жұмысты ұйымдастыруда шешім мен жүктеме; ұйымдық мекемелер; жұмыстар саны, есебі; тексерудің қорытындылары және т.б. беріледі. Бұйрықты тек керекті жағдайда ғана шығарады. Бұйрыққа өзгертуді, қосымша сөз қосуды, жоюды тек жаңа бұйрық беру негізінде іске асырады.Бұйрық жобасының дайындығына келесі сатылар жатады:

сұрақтың мәніне қарау; осы сұрақ бойынша басылған заң шығарушы актілермен және басқа құжаттармен танысу, мекеменің ақпаратты-анықтамалық құжаттарын қайта қарау (анықтамалар, есептер, хаттар);

құжаттың мәтінін дайындау;

мәтіннің келісімдігі;

бұйрыққа қол қою;

орындаушылардың есіне.

Бұйрықтың мәтіні екі бұйрық беруші және анықтаушы бөліктен тұрады.

Анықтаушы бөлігінде деректер баяндалады, бұйрық шығару үшін қандай себебі мен мақсаты бар екендігі айқындалады. Егер, бұйрықтың негізіне мемлекеттік ұйымдар құжаты тиісті болса, онда құжаттың аты, авторы, уақыты, күні, нөмірі, бас әрпі, сөзі көрсетілуі тиіс. Анықтаушы бөлімнің жоқ болуы да мүмкін.

Бұйрық беруші бөлігі БҰЙЫРАМЫН сөзімен басталады, табулятордың нольдік жағдайында (сол жақтан) бас әріптермен жазылады.

Бұйырушы пунктер мынадай жүйеде (нобайда) жасалынады:

орындаушы, атқарушы (қызметкердің аты, фамилиясы, аты-жөні немесе құрылымдық бөлім, мекеме);

іс-әрекет;

уақыт, берілетін мерзім.

Бұйрық соңғы пункті келесі түрде беріледі: бұйрықтың орындалуын жүктеу (қызметкердің аты-жөні, фамилиясы). Егер басшы бұйрықтың орындалуын өзі қадағаласа онда жүктеу пунктін жазу керек емес. Бұйрықтың уақыты – оған қол қойылған уақыт, оның жарамды уақыты. Бұйрыққа мекеме басшысы қол қояды, ол болмаған жағдайда – орынбасары. Бұйрықта басшылықта жазылған басшы болмаса онда бұйрық қайта жазылады.

Бұйрықты дайындау құрылымдық ұйымға, арнайы қызметкерге беріледі.

Бұйрыққа өзгертулер мен толықтырулар қол қоюшының рұқсатынсыз енгізілмейді.Бұйрықтың жобасына бұйрық тиісті ұйымдар, қызметкерлер, бөлімдер тізімі жіберіледі.Бұйрықтың қосымша көшірмелері басшының рүқсатымен жасалады.

Бұйрықтың көшірмесі мен үзінділерін, олардан таратылатын тізімді ғана жасауға болады.Бұйрықтардың түпнұсқалары кеңседе сақталады және қолданылуға берілмейді.

1. Бұйрық дегеніміз не?

2. Бұйрық қандай құжат?

3. Бұйрық құжатымен не беріледі?

4. Бұйрыққа өзгеріс енгізу қалай іске асырылады?

ӨКІМ

Өкімнің мәтіні анықтаушы және бұйырушы екі бөліктен тұрады. Біріншісінде өкімнің мақсаты немесе себебі көрсетіледі, ал екінші ЖҮКТЕЙМІН сөзімен басталатын бөлігінде – іс-әрекет ұйғарылады. Өкімнің анықтауыш бөлігі «осыған сәйкес», «байланысты», «осы мақсатпен» деген сөз тіркестерімен жасалады.

ӨКІМ үлгі-формуляры мынадай деректерден (реквизиттер) тұрады:

мекеменің (министрлік, кәсіпорын, ұйым), құжат авторының аты;

құжат түрінің аты - ӨКІМ;

күні, нөмірі (күнтізбелік жыл санау бойынша);

басылым мекен-жайы;

басы (бұрыштама);

қол қою;

мәтін;

келісім таңбасы (мөрі);

құжаттың іске асырылуын және орындалуын қадағалау.

Өкім А4 формат қағазында жазылады. Өкім жобасы осы құжатқа қатысы бар мекемелер мен қызметкерлердің келісімі нәтижесінде әэірленеді. Өкімді орындаушылар мекемелер, қызметкерлер, құрылымдық ұйымдар болуы мүмкін.

Өкімнің орындалуын қадағалаушы қызметкерлер соңғы пункте көрсетіледі.

1. Өкім – мемлекеттік ұйымды басқару құқықтық акті болып табыла ма?

2. Басқарудың бұл түрін кімдер қолданады?

3. Құжат қанша мерзімге арналып жасалады?

4. Құжаттың мәтіні неше бөліктен тұрады?

5. Өкімнің орындалуын қадағалаушылар құжаттың қай бөлігінде көрсетіледі?

ЖАРЛЫҚ

Жарлықтың мәтіні бұйрықтағыдай құрамды бөліктерден тұрады.

Жарлық құжатының сапалы болуы пішімі жағынан дұрыс болуына ғана емес, мазмұны жағынан толық, анық, дәл болуына да байланысты. Тәжірибе көрсеткендей, бұйрықты құруда көбінесе мынадай қателер жіберіледі:

құжатты шығаруға себеп болған дәлелдерді талдаудың орнына қабылданған шешімге байланысты басшыны ақтау орын алады;

жарлық құжаты бір мезгілде бірнеше адамға немесе бірнеше бөлімшелерге қатысты болып келеді де, кімге не істеу қажеттігі нақты айтылмайды;

құжат не шамадан тыс нақты болып келеді де, орындаушының бастама көрсетуге ынтасын жояды, не бұйрықты орындаудың оған бұрыннан жақсы таныс жолдары мен әдіс-тәсілдерін көрсетеді;

құжатта оны орындауға жауапты адамдар айтылмайды, мерзімі көрсетілмейді;

құжатта «деңгейін көтеру керек», «жоғарылату қажет», «төмендету қажет» т.б. осындай жалпылама нұсқаулар болады. Нақты кімге арналғаны, орындалу мерзімі көрсетілмегендіктен, бұндай нұсқаулардың орындалуын тексеру қиын болады. Мұндай «жалпылама басшылық» - жаман әдет, мәнсіз-мағынасыз іс.

Басқарудың жетілмеген шешімдері – басшының біліктілігінің төмен екендігінің белгісі.

1. Жарлық дегеніміз не?

2. Құжатқа кімдер қол қоя алады?

3. Жарлық мәтіні қандай құжат үлгісіне ұқсас?

4. Құжатты әзірлеуде көбіне қандай кемшіліктер жіберіледі?

5. Басқарудың жетілмеген шешімдері нені білдіреді?

НҰСҚАУ

Мекемеде, ұйымдарда нұсқау беру жеке білікті басшыларға, олардың орынбасарларына, құрылымды бөлімдердің басшыларына тапсырылады.

Нұсқаудың мәтіні ережеге сәйкес белгілеуші және жарлық бөліктерінен тұрады.

Белгілеуші бөлігі: «орындау мақсатымен», «соған сәйкес», «мақсатында» деген сөздермен басталады. Жарлық бөлігі «міндеттеме беремін» немесе «тапсырамын», «ұсынамын» деген тәрізді сөздерден тұрып, бұйрықтағыдай құрылады.

Мәтін пунктерге немесе одан да кіші пункттерге бөлінуі мүмкін. Әр пункт мынадай түрде жасалады:

атқарушы;

іс-әрекет;

орындалу мерзімі.

Соңғы пунктте құжаттың орындалуын қадағалау жүктелген қызметкер (қызметі, аты-жөні, фамилиясы) көрсетіледі.

Егер құжатқа қол қойған басшы қадағалауды өзіне қалдырса, онда соңғы пункттің керегі жоқ.

Нұсқау уақыты оған қол қойылған уақытпен саналады.

Нұсқау А4 формат қағазында немесе құжаттың барлық деректері (реквизиттері) түсірілген парақта жазылады.

НҰСҚАУ үлгі-формуляры мына деректерден тұрады:

мекеменің аты (министрліктің, басқару мекемелерінің, құрылымның, бөлімнің аты) – құжат авторының аты;

құжат түрінің аты – НҰСҚАУ;

күні, нөмірі;

басылған жері – қала;

бұрыштама;

мәтін (1,5 интервал аралығында жазылады);

қол қою;

келісім мөрі;

құжаттың орындалуы немесе іске асырылуы туралы мәлімет.

1. Нұсқау қандай сипаттамалық қасиеттерге ие?

2. Құжаттың атқарар қызметі қандай?

3. Мекеме, ұйымдарда нұсқау беру кімдерге тапсырылады?

4. Құжат мәтіні қандай бөліктерден тұрады?

5. Мәтін пункті қандай қалыпта жасалады?